1
دانشیار مطالعات فرهنگی تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تهران، ایران
2
مدرس دانشگاه باقرالعلوم ع و دانشگاه حضرت معصومه س
چکیده
تفکر غربی در جهان اسلام صرفاً با آثار ترجمهشده تعیّن پیدا نمیکند، بلکه این تفکر با ترجمه نکردنها و نگفتنها («ترجمه نشده»[1] و «ترجمههای گمگشته»[2]) و نیز با بَد ترجمهها[3] همشکل میگیرد و همین امر نوعی از غربی شدنِ غیرغربی را در جهان اسلام رقم میزند. ترجمۀ متون در حوزههای مختلف دانشی منحصر به انتقال دانش صرف در آن رشته نیست، بلکه این ترجمه میتواند مفاهیم بنیادینی را در هستیشناسی و معرفتشناسی نیز در فرایندی خودآگاه یا ناخودآگاه به جامعه انتقال بدهد؛ بنابراین آثاری که ترجمه نمیشوند نیز در این مفهومسازیهای بنیادین عمیقاً اثرگذار هستند. اکنون باید پرسید کدامین تصویر از زن مسلمان در جهان غرب و کدام تصویر از زن غربی در جهان اسلام ترجمه میشود و کدامین تصاویر از زنان مسلمان در یکسو و زنان غربی در سوی دیگر در حاشیه قرارگرفته و ترجمه نمیشود؟ آنچه دراینباره بسیار آزاردهنده است، نوعی از تقلیلگرایی ایدئولوژیک (ideologic reductionism) در ارائه و روایت تنوع موجود در تجربه زیسته زنان مسلمان است. در این روایت تنوعات زیسته زنان مسلمان به تصویری ثابت از هویت زنان مسلمان فروکاسته میشود. با مطالعه و بررسی این موضوع و بررسی آثاری که ترجمه میشوند و آثاری که ترجمه نمیشوند میتوان دریافت که چه زنانی در حوزههای مختلف بهعنوان زن موفق روایت میشوند و چه زنانی در این تعریف از زن پیشرو و تحولساز، صدایی ندارند. قرائت سکولار از زن مسلمان و سنجیدن زن مسلمان با معیارها و سنجههای سکولار، روایتی است که در خنثیترین حالت نیز زن مسلمان را قربانی و منفعل و بهعنوان «دیگری» در برابر «خود» (زن غربی) به تصویر میکشد. این مقاله درصدد تبیین نقش ترجمهها و ایجاد نوعی از برخوردهای گفتمانی حاصل از این ترجمههای نشده و یا ترجمههای بَد شده از زنان در دو سویۀ اسلامی و غربی است.
[1] Zero-Translation [2] Lost Translation [3] mistranslations
افروغ، محمد؛ نوروزی طلب، علیرضا. (1389). مفاهیم مذهبی در هنر عصر صفوی (قالیبافی، خوشنویسی و نگارگری) با نگاهی تاریخی، فصلنامه پژوهش فرهنگی، سال یازدهم، شماره دهم، تابستان.
آلبوغبیش، عبدالله، بختیاری، آمنه، (1401). خوانش پسا استعماری مجموعه داستان «دو دنیا» از گلی ترقی، بر پایه اندیشههای هومی بابا، فصلنامه پژوهشنامه ادبیات داستانی، دوره یازدهم، شماره 1، بهار، (پیاپی 38)
منیره قربانی، علی رحیمی، حسین حیدری تبریزی. (فرهن). بررسی نقش مترجمان زن در تاریخ ترجمة ایران در 100 سال اخیر، پژوهشنامة زنان،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال دوم، شمارة دوم، پاییز و زمستان،1390، ص 87-101
پیرپونت، جولیا (1397). زنان بدون مرز: زنهایی که دنیا را به جایی بهتر تبدیل کردند، ترجمه گودرزی، عباس، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
جعفری، علیاکبر و رضایی، مرجان، (1390)، بررسی نگرش زنان شیعه عصر صفویه به خرافات و باورهای نادرست، دوفصلنامه علمی ترویجی بانوان شیعه، س،8 ش.2
جعفری، علیاکبر؛ رضایی، مرجان، (1390)، بررسی نگرش زنان شیعه عصر صفویه به خرافات و باورهای نادرست، دوفصلنامه علمی ترویجی بانوان شیعه، س،8 ش.2.
ریاحی، محمّد حسین (1385)، نقش بانوان شیعه اصفهان در فرهنگ و تمدن ایران و اسلام، فصلنامه بانوان شیعه، سال سوم، شماره.10
ریاحی، محمدحسین، (1386)، نقش و جایگاه علمی و ادبی زنان اصفهان در عرصه تمدن اسلامی. فرهنگ اصفهان، شماره 46 تابستان.
سامرویل، جنیفر. (بیتا). فمینیسم و خانواده. مترجم: ارغوان، محمود. پژوهشکده مطالعات علمی و فرهنگی.
سلیمی، علی؛ باقرآبادی، شهریار. ( 1392). سایه روشن سیمای زن در رمانهای نجیب محفوظ (پیامدهای ناگوار، گذار از سنّت به دنیای جدید)، فصلنامه تخصصی مطالعات داستانی، سال دوم، شماره دوم، زمستان.
شریعت، زهرا (1386)، تزیینات کتیبهای آستانه مقدس قم، دوفصلنامه علمی و پژوهشی هنر اسلامی، شماره 7.
طباطبایی امیری، فائزه؛ کریمی، رضا؛ حاج باقریان، طیبه، (1396)، سیر موضوعی و وضعیت کتب ترجمهشده در حـوزه جنسیت، زنان و خانواده در ایران، علوم و فنون مدیریت اطلاعات، شماره 3(1).
فارسی، بهنام؛ شهریاری، فاطمه. (1397) خوانش پسااستعماری رمان «ما آل تذروه الریاح» اثر محمد العالی عرعار ) مطالعه موردی: جنسیت)، دو فصلنامة علمی - پژوهشی نقد ادب معاصر عربی، سال هشتم، هفده پیاپی، پانزده علمی پژوهشی، 151-174 ص. 170-171
فتاحی، حوری؛ جرفی، محمد؛ سجادی، ابوالفضل، (1392) بررسی سیمای زن در رمانهای نجیب محفوظ. پایاننامه کارشناسیارشد، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری، دانشگاه اراک.
قربان زاده، مریم. (1399). خاتون و قوماندان. مشهد، نشر ستاره.
قربان زاده، مریم، (1397). شهربانو. مشهد، نشر ستاره.
قربانی، منیره؛ رحیمی، علی؛ حیدری تبریزی، حسین (1390) بررسی نقش مترجمان زن در تاریخ ترجمة ایران در 100 سال اخیر، پژوهشنامة زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال دوم، شمارة دوم، پاییز و زمستان،87-101.
کسر، تیم؛ لوی، آرویل. مترجمان، پورعلمداری،پریسا ؛ میراسلامی، راحله، رضوی، فاطمهسادات(1388)، قم : نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها. دفتر نشر معارف.
گیویان، عبدالله، سروری، زرگر، بازنمایی ایران در سینمای هالیوود، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره دوم، شماره 8، زمستان،1388 ص 147-177
ممی، آلبر (1354)، چهرهی استعمارگر، چهرهی استعمار شده، ترجمه: هما ناطق، چاپ سوم، تهران.
موسوی پور، سیده سارا. (1398)، تحلیل شخصیت «لیا» در رمان رهش «رضا امیرخانی» بر اساس رویکرد فمینیستی. رخسار زبان، شماره 9 تابستان. 46 -60.
نصر، حسین، (1393). در جستجو امر قدسی، گفتگوی حسین نصر با رامین جهانبگلو، ترجمه مصطفی شهرآئینی، نشر نی.
نصر، سید حسین. (1384). فمینیسم اسلامی، ترجمه مصطفی شهر آیینی، یاد، شماره 75.
نیازی، شهریار، اعراجی، فاطمه (1398). بازنمایی «فضای سوم» در رمان «الحفیدة األمیرکیة» نوشتة انعام کجه جی، زبان و ادبیات عربی (دو فصلنامه علمی)، سال یازدهم، شمارۀ،2 پاییز و زمستان، شمارۀ پیاپی 178/2/21
هنزبری، لورن ترجمهی (1391)- بهزاد قادری حسین زمانی مقدم، تهران، نشر قطره.
ورزنده، امید، ابراهیمی، سید رضا (1391) مقایسه تطبیقی شکلگیری هویت تراملّی زن شرقی مهاجر در جومپا آثار لاهیری و مهرنوش مزارعی از دیدگاه هومی بابا، فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی- دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج- شماره 11 / سال چهارم/ تابستان،159-190.
یگانه، جوادی؛ زادقناد، سعیده، (1394). بررسی مسائل زنان ایرانی از پیش از اسلام تا انقلاب اسلامی از نگاه سفرنامه نویسان خارجی، ویژهنامة پژوهشنامة زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال ششم، شمارة اول، بهار و تابستان، -23-46
Abu- Lughod; Lila. (2013). Do Muslim Women Need Saving? United States of America: Harvard University Press 2013
Carby, Hazel V. (1997). White Woman Listen! Black Feminism and the Boundaries of Sisterhood. In Black British Feminism: a Reader, ED. Safia Mirza, Heidi. London: Routledge 1997.
Franklin, Sarah, Lury, (1991). Celia and Stacey, Jackie., Femenism and Cultural studies: past, presents, futures Media, culture and society, London: Sage. Vol 13. 1991.171-192.
Lugones, Maria C. and Spelman Elizabeth, (nd). Have We Got a Theory For You! Feminist Theory, Cultural Imperialism and the Demand For ‘The Woman’s Voice’ Forum, Vol. 6, No. 6. pp. 573-M. 1983. Rioted in Great Britain.
Rashid, Naaz. (2016). Veiled Threats Representing ‘the Muslim woman’ in UK public policy discourses. Chicago: Policy Press 2016.
Said, Edward. (2003). Orientalism. London: Pengui N Book S. 2003.
Said, Edward. (1983). The World, the Text, and the Critic. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press 1983.
Sarah Franklin, Celia Lury and Jackie Stacey., Femenism and Cultural studies: past, presents, futures Media, culture and society, London: Sage. Vol 13 991.171-192.
Charles Taylor, A Secular Age, Harvard University Press, 2007.
Sinfield, A. (2013). Society and Literature1945-1970. New York: Routledge.
