https://www.jgfs.ir/ مطالعات جنسیت و خانواده fa daily 1 Sat, 21 Dec 2024 00:00:00 +0330 Sat, 21 Dec 2024 00:00:00 +0330 https://www.jgfs.ir/article_237472.html خانوادۀ مقاوم خانواده‌ای است که کارکردها و اهداف آن به‌خوبی تحقق یابد و اعضای خانواده به‌ویژه زوجین از منافع تشکیل آن بهره‌مند شوند و این خانواده بتواند خود را از آسیب‌های درونی و بیرونی مصون کند. از نگاه دینی، خانواده ریشه و اساس جامعه، محل انس و آرامش، کانون محبت، مودت و تأمین نیازهای عاطفی، بستر ارضا و تنظیم رفتار جنسی، تولیدمثل و مشروعیت‌بخشی به فرزندان، نهاد حمایت و مراقبت، راهی برای انتقال سنت‌ها و ارزش‌ها و درنهایت بهترین مسیر برای تربیت و رشد انسان است. در منابع دینی تشویق به ازدواج، تسهیل تزویج، حفظ قداست خانواده و تلاش برای استحکام و استواری روابط میان زوجین از امور مسلّم و قطعی است. در قرآن کریم از عقد ازدواج به «میثاق غلیظ» یاد شده که کاربرد انحصاری این واژه برای عقد ازدواج، بیانگر لزوم تعهد زوجین بر استحکام، پایایی و وفاداری به تعهدات است. در اسناد بالادستی کشور ازجمله اصل دهم قانون اساسی نیز تأکید شده همۀ قوانین و مقررات و برنامه‌ریزی‌های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایۀ حقوق و اخلاق اسلامی باشد. با بررسی قوانین مرتبط با خانواده همچون قانون مدنی ایران و قانون حمایت از خانواده می‌توان دریافت که سمت‌وسوی این قوانین نه‌تنها در راستای مقاومت‌زایی خانواده نیست؛ بلکه گاه مقاومت‌زداست. این قوانین را از چهار جهت می‌توان نقد و بررسی کرد: جهت اول: تدوین قوانین خانواده مبتنی بر پیش‌فرض‌های قابل انتقاد؛ جهت دوم: بی‌توجهی به تحولات خانوادۀ ایرانی و انطباق نداشتن قوانین موجود با تحولات اجتماعی؛ جهت سوم: بی‌توجهی به انواع خانواده و انعطاف‌ناپذیری قوانین شکلی در راستای اجرای عدالت در مطالبات قضایی در حوزۀ خانواده؛ جهت چهارم: رسیدگی به مشکلات و مسائل خانوادگی در مسیری غیر از سیستم قضایی. https://www.jgfs.ir/article_237473.html جهانی‌سازی ارزش‌های مدرنیته ذیل اندیشه‌های غرب با تغییر در بافت گفتمانی ساختار نظام دینی و اجتماعی‌‌‌‌‌‌ موجب پدید آمدن بحران و تحولات عمیقی در تمامی عرصه‌ها ازجمله ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی در بستر خانواده شد. در این رویه با پیشرانی ترتیبات نهادی ذیل دولت‌سازی مدرن و توسعۀ فناوری در عرصه‌های گوناگون‌‌‌‌‌‌، معروف‌های جهانی ‌جایگزین ارزش‌های اخلاقی و کارکردهای سنتی خانواده شد. در این فضا، اندیشمندان اسلامی برای یافتن هویت خانواده در بستر دینی و بومی‌‌‌‌‌‌، رهایی از پیامدهای استعمار نوی فرهنگی در عرصۀ خانواده‌‌‌‌‌‌ و بازتولید فرهنگ دینی و بومی به توسعۀ ایدۀ مقاومت از عرصه‌های سیاسی و اجتماعی به حیطۀ خانواده روی آوردند. این ایده با نفی رویکرد تمدنی و آکادمیسم غربی، مشروعیت اصول و ارزش‌های مدرنیتۀ غربی به عنوان معیار تحول خانواده و اجتماع را به چالش می‌کشد. ازآنجایی‌که ایدۀ مقاومت در بستر خانواده و ارزش‌های اخلاقی، مفهومی انتزاعی و نوظهور در این عرصه است‌‌‌‌‌‌، تلاش این مطالعه نه با هدف مرئی‌سازی ادراکات از آنچه بوده است‌‌‌‌‌‌، بلکه به دنبال ساختاربندی مفاهیم و بدیل‌های مدنظر اندیشمندان صاحب ایدۀ مقاومت‌‌‌‌‌‌ با هدف افق‌گشایی در زمینۀ حل معضل جهانی‌شدن ارزش‌های مدرن و استحالۀ خانوادۀ ‌ایرانی - اسلامی است. بدین منظور این مطالعه با بهره‌گیری از روش پدیدارنگاری و بر اساس تحلیل مصاحبه‌های صورت‌گرفته با پانزده تن از نخبگان حوزۀ خانواده‌‌‌‌‌‌، در صدد بازنمایی ابعاد و مؤلفه‌های پدیدۀ مقاومت در خانواده برآمده است. داده‌های حاصل از تحلیل در طبقات توصیفی چهارگانه (مختصات صحنۀ درگیری‌‌‌‌‌‌، مختصات عناصر صحنۀ درگیری‌‌‌‌‌‌، مختصات مقاومت‌‌‌‌‌‌، کنش‌ها و ابزارهای مقاومت) ذیل یک افق ادراکی مشترک (فراگیری) احصا شدند. https://www.jgfs.ir/article_237474.html در این پژوهش سوژه اخلاقی نسل z با تأکید بر مفهوم خودآگاهی سوژه، خود‌نمایشی و باز‌اندیشی سوژه مطالعه می‌شود. بررسی سوژۀ اخلاقی این نسل که در دنیای دیجیتال زندگی می‌کنند، در فهم، تحلیل نهایی و طراحی الگوی اخلاقی آیندۀ آنان مؤثر خواهد بود. این پژوهش با هدف درک نسل z از گزاره‌های اخلاقی در گام نخست به شناخت‌‌های اخلاقی نسل z با رویکرد اکتشافی و استقرایی پرداخته تا در گام‌های بعدی بتوان به طراحی برنامۀ کارآمد برای آیندۀ آنان دست یافت. بدین منظور با رویکرد پدیدارشناسی و به روش تحلیل مضمون به مصاحبۀ عمیق نیمه‌ساخت‌یافته با 23 نفر از اعضای نسل z متقدم و به روش نمونه‌گیری هدفمند پرداخته شد. یافته‌های پژوهش سوژه‌های اخلاقی نسل z را در قالب چهار مقولۀ اصلی، این‌گونه تصویر می‌کند: «اخلاقیات بازاندیشانه»؛ «سرگشتگی هویتی»؛ «ادراک از نسل خود به مثابه سوژۀ انقلابی در اخلاق»؛ «ترجیح خانواده». https://www.jgfs.ir/article_237477.html حفظ حریم خصوصی بدن در حوزة اخلاق و علوم پزشکی و در مراکز بهداشتی - درمانی بسیار مهم است؛ ازاین‌رو این مطالعة کیفی با هدف بررسی تجربة زیستة زنان از نقض حریم بدن در بیمارستان انجام شد. روش تحقیق کیفی و از نوع پدیدارشناسی بود. مشارکت‌کنندگان ۱3 زن متأهل در سنین ۲۵ تا ۶۰ ساله و ساکن تهران بودند که در ۵ سال اخیر تجربة جراحی و بستری شدن در بیمارستان را داشته‌اند. داده‌ها با روش تحلیل مضمون، تجزیه‌وتحلیل شد و هشت مضمون اصلی شناسایی شد: «ادراک از مفهوم حریم بدن»، «عوامل انسانی نقض حریم بدن»، «عوامل فیزیکی نقض حریم بدن»، «دلایل نقض حریم و تداوم آن»، «دلایل پذیرش نقض حریم»، «راهبردهای تضمین بیرونی حفظ حریم»، «راهبردهای بیماران در برابر نقض حریم» و «پیامدهای نقض حریم». یافته‌های پژوهش نشان داد رفتار کادر درمان، ورود افراد به اتاق بیمار بدون اجازه و مشکلات فیزیکی بیمارستان‌ها نقض حریم بدن را تشدید می‌کند. بیماران از راهبردهایی مانند اعتراض قاطعانه و خودگویی مثبت برای مقابله با این نقض‌ها بهره می‌گیرند. این نتایج بر لزوم آموزش کادر درمان و آگاهی بیماران از حقوق خود تأکید دارد. https://www.jgfs.ir/article_237480.html پروژۀ «کشف حجاب» از مهم‌ترین پروژه‌های تغییرات فرهنگی ایرانیان بود که به‌رغم جدیت دولتمردان در عملیاتی کردن آن و با وجود رویکرد سرکوبگرانۀ رضا خان، واکنش شدید عاملان اجتماعی در ایران را در پی داشت. پرسش پژوهش پیش‌رو این است که مقاومت ایرانیان در برابر این پروژه در چه فرایندی و از طریق چه سازوکار‌هایی رقم خورد؟ در مقاله تلاش شده مبتنی بر یک روایت تاریخی - تحلیلی و با بهره‌گیری از اسناد و گزارش‌های رسمی شهربانی و وزارت کشور، از زمینه‌ها، ویژگی‌ها، فرایندها و راهبرد‌های کنش‌های مقاومت‌آمیز نیروهای اجتماعی محافظ سنت در ایران به‌ویژه خانواده‌ها و روحانیان در برابر پروژۀ کشف حجاب، یک صورت‌بندی نظری ارائه شود. از نتایج این پژوهش ارائۀ یک سنخ‌بندی از گونه‌های مختلف مقاومت نیروهای اجتماعی ایران در پروژۀ کشف حجاب است. مقاومت ایرانیان در برابر این پروژه، مقاومتی یکسان نیست و شامل لایه‌ها و سطوح متکثری است که می‌توان آن را به سه بخش سنخ‌بندی کرد: مقاومت منفعلانه و ترک صحنۀ درگیری؛ مقاومت سیاسی؛ مقاومت فرهنگی. به نظر می‌رسد ازجمله مهم‌ترین مؤلفه‌های مقاومت فرهنگی ایرانیان، کنش مقاومت‌آمیز در بستر زندگی روزمره و وجود خلاقیت در برابر قدرت سرنیزۀ دستگاه حاکم است. https://www.jgfs.ir/article_237482.html در این پژوهش با هدف مقایسۀ چگونگی فهم از صلح و امنیت در خانواده‌های سنتی و مدرن ایرانی، با تلفیق دیدگاه‌های نظریه‌پردازانی چون گیدنز، گالتونگ، مینوچین و تحلیل‌های نظریه‌پردازان ایرانی چون آزاد ارمکی، ساروخانی و طباطبایی، پنج مؤلفۀ کلیدی ساختار قدرت، نقش‌های جنسیتی، سبک ارتباطی، ارزش‌های فرهنگی و امنیت روانی به عنوان چارچوب مفهومی پژوهش استخراج شد. با استناد به داده‌های پیمایش‌های ملی و پژوهش‌های داخلی منتشرشده، پنج مؤلفۀ فوق بر خانوادۀ سنتی و مدرن ایرانی تطبیق داده شد. یافته‌ها نشان می‌دهند خانوادۀ سنتی ایرانی با تأکید بر اقتدار پدرسالارانه و نقش‌های ثابت، ارتباطات عمودی و ارزش‌های جمع‌گرایانه، به ثبات ساختاری و پشتوانۀ اجتماعی قوی دست می‌یافت که به صلحی غالباً بیرونی و مشروط منجر می‌شد. درمقابل، خانوادۀ مدرن ایرانی با گرایش به برابری، انعطاف‌پذیری در نقش‌ها، ارتباطات گفت‌وگومحور و ارزش‌های فردگرایانه به دنبال رشد فردی و روابط عمیق‌تر است که به صلحی پویا و درونی‌تر می‌انجامد. بااین‌حال هردو الگو چالش‌های خاص خود را دارند؛ نتیجه‌گیری مقاله بر لزوم بازتعریف مفاهیم صلح و امنیت خانوادگی در بستر بومی و طراحی سیاست‌های حمایتی مبتنی بر عدالت جنسیتی، مشارکت در تصمیم‌گیری و تقویت مهارت‌های ارتباطی تأکید دارد.