مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

برآمدن گفتمان آسیب‌شناسی اجتماعی زنان در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سمیه حاجی اسماعیلی 1
محمدتقی کرمی 2
سید علی اصغر سلطانی 3
منصوره زارعان 4
1 پژوهشگر مقیم پژوهشکده زن و خانواده
2 دانشیار گروه مطالعات زنان دانشگاه علامه طباطبائی
3 عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم
4 عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا
چکیده
پژوهش حاضر در صدد است به بررسی شرایط امکانی پیدایش آسیب‌شناسی اجتماعی زنان در ایران بپردازد و نشان دهد برآمدن گفتمان آسیب‌شناسی اجتماعی زنان در ایران تحت تأثیر چه شرایط و زمینه‌هایی بوده است. برای رسیدن به این هدف و به منظور کشف نقطة پیدایی آسیب‌شناسی، از روش دیرینه‌شناسی فوکو استفاده شده است. بر اساس یافته‌های پژوهش می‌توان برآمدن دولت مقتدر مدرن را نقطة آغاز توجه به آسیب‌های اجتماعی به شمار آورد. در این دورة تاریخی که مصادف با حکومت پهلوی دوم بود، تغییرات بی‌سابقه‌ای در سبک زندگی مردم اتفاق افتاد و به تبع این تغییرات، آسیب‌های اجتماعی نیز افزایش یافت و ازآنجایی‌که در این دورة تاریخی، حکومت درگیر فرایند مدرنیزاسیون و توسعه بوده است، هرآنچه در مسیر این هدف، حاکمیت را به چالش می‌کشید، مسئله و آسیب اجتماعی تعریف می‌شد و دولت می‌کوشید سازمان‌ها و نهادهای گوناگون را در راستای محقق کردن برنامه‌های عمرانی در مسیر توسعه و پیشرفت کشور، در خدمت اهداف خود قرار دهد.
کلیدواژه‌ها
دیرینه‌شناسی
گفتمان
مدرنیزاسیون و توسعه
آسیب‌شناسی مسائل اجتماعی زنان
  1. آزاد ارمکی، تقی‌؛ جامعه‌شناسی خانوادة ایرانی؛ تهران: انتشارات سمت، 1386‌.
  2. اساسنامة سازمان زنان ایران؛ مصوب 1354.
  3. امانی، سیدمهدی‌؛ جمعیت‌شناسی عمومی ایران؛ تهران: نشر سمت، ‌[بی‌تا]‌.
  4. امین‌زاده، فرخ‌؛ «سن ازدواج و ابعاد خانواده در ایران»؛ نامة علوم اجتماعی، دورة قدیم، ش2، زمستان 1347، ص188ـ191.
  5. باقری، شهلا‌؛ «خانواده و سیاست‌گذاری اجتماعی در عرصة ملی و فراملی»؛ کتاب زنان، س7، ش25، 1383، ص152-179.
  6. برنامة عمرانی پنجم، مصوب 23/3/1352.
  7. بشیریه، حسین؛ مقدمة کتاب دیرینه‌شناسی دانش؛ نوشتة هیوبرت دریفوس و پل رابینو؛ تهران: [بی‌نا]، ۱۳۷۹.
  8. بهنام، جمشید‌؛ «علوم اجتماعی، گرایش‌های فکری و مسئلة توسعة ایران»؛ ایران‌نامه، ش58، 1376، ص175-198.
  9. بهنام، جمشید‌؛ ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران؛ چ2، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1352‌.
  10. پهلوی، اشرف‌؛ سخنان والاحضرت اشرف پهلوی؛ ج1، تهران: انتشارات دفتر مرکزی انتشارات و روابط عمومی سازمان شاهنشاهی، 1352‌.
  11. تاجیک، محمدرضا‌؛ «متن، وانموده و تحلیل گفتمان»؛ مجلة گفتمان، س1، ش1، 1377 ص7ـ16.
  12. تاجیک، محمدرضا و شعبانعلی بهرام‌پور و دایان مک‌دانل؛ گفتمان و تحلیل گفتمانی؛ تهران: فرهنگ گفتمان، 1379.
  13. جمالی، محمد و مصطفی ذوالفقارطلب و سیداحمد هاشمی‌؛ «پیشینة تاریخی برنامة جهانی کنترل جمعیت»؛ فصلنامة تاریخ پزشکی، س6، ش20، 1393، ص161-191.
  14. حقیقی، مانی‌؛ سرگشتگی نشانه‌ها نمونه‌هایی از نقد پسامدرن؛ ترجمة بابک احمدی و دیگران؛ چ8، تهران: نشر مرکز، 1393.
  15. حیدری، آرش‌؛ «برآمدن و بازتولید پوزیتویسم ایرانی: مطالعه‌ای در تاریخ جامعه‌شناسی ایران»؛ وبگاه پروبلماتیکا، 1394، در:
  16. problematicaa.com.
  17. دریفوس، هیوبرت و پل رابینو‌؛ فراسوی ساخت‌گرایی و هرمنوتیک؛ ترجمة حسین بشیریه؛ تهران: نشر نی، 1379.
  18. رابینگتن، ارل و مارتین واینبرگ‌؛ رویکردهای نظری هفت‌گانه در بررسی مسائل اجتماعی؛ ترجمة رحمت‌الله صدیق سروستانی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1382.
  19. رازانی، ابوتراب‌؛ زن در دوران شاهنشاهی ایران؛ تهران: مدرسة عالی دختران ایران، 1350.
  20. زاهدی مازندرانی، محمدجواد‌؛ «مروری تحلیلی بر سیر تحقیقات روستایی و عشایری در ایران»؛ اقتصاد کشاورزی و توسعه، ش6، تابستان 1373، ص79-151.
  21. زارعی، مجتبی و رضا‌ مختاری اصفهانی؛ پهلویسم یا شبه‌مدرنیسم در ایران، نوسازی فرهنگ و هویت ایرانی - اسلامی به روایت اسناد رژیم پهلوی؛ چ1، تهران: خانة کتاب، 1388.
  22. زعفرانچی، لیلاسادات‌؛ «زنان و خانواده در چهار برنامة توسعه»؛ کتاب زنان، س9، ش33، 1385، ص98-129.
  23. ساروخانی، باقر؛ درآمدی بر دایرةالمعارف علوم اجتماعی، چ1، تهران: کیهان، 1370.
  24. ساروخانی، باقر و مجتبی صداقتی فرد؛ «شکاف نسلی در خانوادة ایرانی، دیدگاه‌ها و بینش‌ها»؛ پژوهشنامة علوم اجتماعی، س3، ش4، 1388، ص7-31.
  25. سازمان زنان ایران؛ گزارش فعالیت‌های سازمان زنان ایران؛ نیمة دوم سال ۱۳۵۴ و نیمة اول 1355.
  26. ساناساریان، الیز؛ جنبش حقوق زنان در ایران؛ طغیان، افول و سرکوب از 1280 تا انقلاب 1357؛ ترجمة نوشین احمدی خراسانی؛ تهران: اختران، 1384.
  27. ستاری، جلال‌؛ «گفت‌وگو با دکتر احسان نراقی»؛ کلک، ش71 و 72، بهمن و اسفند 1374، ص483-569.
  28. «سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1335 الی 1395»؛ سایت سازمان آمار ایران، در:
  29. amar.org.ir.
  30. سلامت، حسام و مهسا اسدالله‌نژاد‌؛ «از تثبیت تا افول (تکوین تاریخی جامعه‌شناسی در ایران: از تأسیس مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی تا انقلاب 1357)»؛ وبگاه پروبلماتیکا، ‌[بی‌تا]‌، در:
  31. problematicaa.com.
  32. صانعی، پرویز‌؛ ‌تبعیض نسبت به زن و آثار اجتماعی آن؛ تهران: سازمان زنان ایران، ‌[بی‌تا]‌.
  33. صاحبالزمانی، محمدحسن ناصرالدین؛ آن سوی چهره‌ها؛ تهران: زریاب، ۱۳۷۸.
  34. صدیق سروستانی، رحمت‏الله؛ آسیب‌شناسی اجتماعی: جامعه‌شناسی انحرافات؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1386.
  35. عباسی، سمیه و منصور موسوی‌؛ «نگاهی به موقعیت زنان ایران در دورة پهلوی از سال 1300 تا 1332ش»؛ پژوهشنامة زنان، س5، ش1، بهار و تابستان 1393، ص59-82.
  36. عبداللهی، محمد؛ آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران؛ ج1، تهران: انتشارات آگه، 1381.
  37. غفاری، غلامرضا و تقی آزاد ارمکی؛ جامعه‌شناسی نسلی در ایران؛ تهران: پژوهشکدة علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۳.
  38. فرمانفرماییان، ستاره‌؛ پیرامون روسپی‌گری در شهر تهران؛ چ2، تهران: آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی، 1349.
  39. فوکو، میشل؛ دیرینه‌شناسی دانش؛ ترجمة عبدالقادر سواری؛ تهران: گام نو، 1388.
  40. قانعی راد، محمدامین‌؛ زوال پدرسالاری: فروپاشی یا ظهور خانوادة مدنی؛ تهران: نقد فرهنگ، 1396.
  41. قانون حمایت از خانواده، مصوب 1346.
  42. کار، مهرانگیز؛ رفع تبعیض از زنان: مقایسة کنوانسیون رفع تبعیض از زنان با قوانین داخلی ایران؛ تهران: نشر قطره، 1378.
  43. کچوئیان، حسین؛ فوکو و دیرینه‌شناسی دانش: روایت تاریخ علوم انسانی و نوزایی تا مابعد تجدد؛ تهران: مؤسسة چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1382.
  44. لبیبی، محمدمهدی؛ خانواده در قرن بیست‌ویکم: از نگاه جامعه‌شناسان ایرانی و غربی؛ تهران: نشرعلم، ۱۳۹۳.
  45. مدنی قهفرخی، سعید‌؛ گزارش وضعیت اجتماعی ایران (1380ـ1388)؛ تهران: مؤسسة رحمان، 1390.
  46. مختارپور، رجبعلی‌؛ مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران: مروری بر یک تجربه؛ تهران: پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1397.
  47. مشونیس، جان‌؛ مسائل اجتماعی؛ ترجمة هوشنگ نائبی؛ ج2، چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1395.
  48. مشهور، حسین‌؛ بررسی چند جنبه از اثرات اشتغال زن در خانواده‌های روستایی اطراف تهران: چکیدة مطالعات و تحقیقات اجتماعی (از سال 1337 تا 1384)؛ تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1354.
  49. ناصحی، ویدا‌؛ مطالعة وضع زنان مطلقة شهر تهران؛ تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1356.
  50. یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس‌؛ نظریه و روش در تحلیل گفتمان؛ ترجمة هادی جلیلی؛ تهران: نشر نی، 1389.
  51. Dant, T.; Knowledge, Ideology and Discourse: a Sociological Perspective; London: Routledge, 1991.
  52. Defronzo, James & Jungyun Gill; Social Problems and Movments; Rowman & Littlefield Publishers, 2019.
  53. Moony, Linda A. & David Knox & Carolin Schacht; Understanding Social Problem; United State of America: Quebecor World/ Taunton, 2007