مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

واکاوی جنسیتی احادیث «سبع سنین» از منظر فقه تربیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 جامعه المصطفی العالمیه، دانش آموخته تخصصی موسسه عالی فقه و علوم اسلامی
2 گروه آموزشی علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان
چکیده
پژوهش حاضر مراحل تعلیم و تربیت را با تمرکز بر احادیث «سبع سنین» از لحاظ جنسیتی بررسی کرده است. در این روایات مراحلی برای تعلیم و تربیت آمده که یکی از آن‌ها «تادیب» است، تحقیق حاضر در گام نخست ثابت کرد، تادیب باید با ملازمت و همراهی کودک باشد، نه مرحله مستقل؛ و این تادیب مرحله دوم تربیت است. در گام بعدی به منظور تبیین دیدگاه‌ها و ارزیابی دلالت‌های جنسیتی این روایات، چهار دیدگاه «تضییق دلالت به پسران»، «شمول احادیث بر مطلق کودکان بدون تفکیک جنسیتی»، «تفکیک دلالت‌های جنسیتی در مراحل تربیت» و «تفصیل» (شمول بر مطلق کودکان و عدم دلالت جنسیتی در مفهوم کلی امّا با تمایز جنسیتی در مصادیق) با تکیه بر روش استنادی و استنباطیِ فقهی، نقد و بررسی شد و دیدگاه «تفصیل» پذیرفته گشت و در گام آخر تحلیل این روایات نشان داد که گرچه خود آنها در مفهوم کلی بر جنسیّت دلالت ندارند، امّا به قرینه ادله دیگر و خصوصیات ذاتی دختران برگرفته از روایات، شارع تربیتِ جنسیتی دختر و پسر را متفاوت می‌داند و در نتیجه کودکان دختر و پسر در نوع تعلیم و تربیت، تطبیقات و مصادیق آن -مانند: بازی و ...- تفاوت دارند.
کلیدواژه‌ها

* قرآن کریم.
1. ابن‌بابویه، محمد بن على (۱۳۷۶). الأمالی. تهران: کتابچی.
2. ابن‌بابویه، محمد بن على (‏۱۴۱۳ق). من لایحضره الفقیه‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین.
3. ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۴۱۶ق). الخصال. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه.
4. ابن‌فارس، احمد بن فارس (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة‏. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5. ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏ (۱۴۱۴ق). لسان العرب‏. بیروت: دار صادر.
6. اعرافی، علی‌رضا (۱۳۹۱). فقه تربیتی مبانی و پیش‌فرض‌ها. تحقیق و نگارش: سیدنقی موسوی. قم: مؤسسۀ فرهنگی - هنری اشراق و عرفان.
7. اعرافی، علی‌رضا (۱۴۰۰). مکاسب محرمه. قم: مؤسسۀ فرهنگی - هنری اشراق و عرفان.
8. امامی راد، احمد (۱۴۰۱). بازنگاهی عمیق به مراحل سه‌گانۀ تربیت و رشد در روایات. دوفصلنامۀ علمی - پژوهشی مطالعات فقه تربیتی، ۹ (۱۷)، 116-۱۴۳.
9. باقری، خسرو (۱۳۹۹). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. ج۱، تهران: مدرسه.
10. بجنوردی، محمدحسن (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
11. برقى، احمد بن محمد بن خالد (۱۳۷۱). المحاسن‏. قم: دار الکتب الإسلامیه.
12. پاینده، ابوالقاسم‏ (۱۳۸۲). نهج الفصاحه. تهران: دنیاى دانش‏.
13. پسندیده، عباس (1395). روایات سبع سنین در فرزندپروری، گونه‌ها و تحلیل درونی آنها. علوم حدیث، 21 (8۱)، 3-2۴.
14. دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳). لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: روزنه.
15. رضی، محمد بن حسین‏ (۱۴۱۴ق). نهج البلاغه (للصبحی صالح)‏. قم: هجرت.
16. زیبایی‌نژاد، محمدرضا (۱۳۹۱). جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی. قم: هاجر.
17. زیبایی‌نژاد، محمدرضا و محمدتقی سبحانی (۱۳۸۱). درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام. چاپ دوم، تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
18. سعدى ابوجیب (۱۴۰۸). القاموس الفقهی لغة و اصطلاحاً‌. دمشق: دار الفکر‌.
19. طبرسى، حسن بن فضل (۱۴۱۲ق). مکارم الاخلاق‏. قم: الشریف الرضى.
20. عطائی کچوئی، اسماعیل (۱۴۰۳ق). بازپژوهی عمیق ادلّۀ فقهی لزوم تعلیم و تربیت نماز به فرزندان نابالغ. مطالعات فقه تربیتی، 11 (22)، 83-107.
21. فراهیدى، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.
22. کلینی، محمد بن یعقوب (بی‌تا). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
23. متقی هندی، علی بن حسام‌الدین (بی‌تا). کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال،‌ [بی‌جا]: مؤسسۀ الرساله.
24. مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى‏ (۱۴۰۶ق). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه (ط- القدیمه). قم: مؤسسۀ فرهنگى - اسلامى کوشان‌پور.
25. مصباح ‌یزدی، محمدتقی (۱۳۹۰). فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی مدرسۀ برهان.
26. مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: مؤسسۀ انتشارات صدرا.
27. مفید، محمد بن محمد (1413ق). أحکام النساء. قم: المؤتمر العالمی لألفیۀ الشیخ المفید.
28. موسوی خوئی، سیدابوالقاسم (۱۳۷۲). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواۀ. [بی‌جا]: [بی‌نا].
29. موسوی، سیدنقی (۱۴۰۱). بررسی احادیث «سه هفت سال» از منظر فقه تربیتی. فصلنامۀ پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۰ (۵۷)، ۹۰-۱۱۵.
30. نجاشی، احمد بن علی (۱۳۶۵). رجال النجاشی. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
31. نجفی، محمدحسن بن باقر (بی‌تا). جواهر الکلام (ط. القدیمه). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
32. نراقی، مهدی بن ابی‌ذر (بی‌تا) جامع السعادات. بیروت: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات.
33. نورى، حسین بن محمدتقی (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسۀ آل‌البیت:.
34. هاشمی شاهرودی، محمود (۱۳۸۲). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت:. قم: مؤسسۀ دائرۀ‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت:.
35. هلالى، سلیم بن قیس (۱۴۰۵ق). کتاب سلیم بن قیس الهلالی. ‏قم: الهادی.
36. وکیلی محمدحسن (۱۴۰۰). الگوی دینی راهبردی تربیت کودک، نوجوان و جوان. مشهد: مؤسسۀ مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام.