مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

تطورات مفهومی تعلیم و تربیت و نسبت آن با مقاومت‌ها در برابر مدارس نوین دخترانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
زینب تاجیک
پژوهشگر مقیم پژوهشکده زن و خانواده
چکیده
جامعة ایران در عصر قاجار وارد مرحلة جدیدی از تغییر و تحول شد که با دوره‌های گذشته، تفاوت چشمگیری داشت. مواجهه با تجدد، نظام‌های آموزشی پیشین ایران را به چالش کشید و زمینة ورود آموزش مدرن به ایران را نیز فراهم کرد. اگرچه تاریخ تحولات تعلیم و تربیت دختران در ایران از زوایای گوناگونی بررسی شده است، ما در این تحقیق با توصیف گزارش­های رسمی، اسناد حقوقی، جراید، نامه­ها و با تحلیل داده­های تاریخی به روش تاریخ مفهومی به دنبال بررسی تطورات مفهوم تعلیم و تربیت و اثرات آن بر نظام آموزش دختران هستیم تا داوری منصفانه­تری نیز دربارة مقاومت­ها در برابر مدارس نوین دخترانه داشته باشیم. تا پیش از ورود تجدد به ایران، منظور از تعلیم و تربیت، برنامه­ریزی و فعالیت محاسبه‌شده به منظور کشف استعدادهای فرد در راستای رسیدن به سعادت و کمال دنیوی و اخروی بوده است؛ اما در زمان تأسیس مدارس نوین، تعلیم و تربیت به معنای تجددگرایی، مدرنیزاسیون، دین­زدگی و سنت­گریزی دچار تطور معنایی شده است. طبق این دگردیسی معنایی، مدارس نوین دخترانه به دنبال ایجاد هویت غربی در دختران ایرانی بوده­اند. بررسی تاریخ مفهومی تعلیم و تربیت نشان‌دهندة این واقعیت است که مخالفان مدارس نوین دخترانه با وجود اینکه عزم و تلاشی برای اصلاح تعلیم و تربیت دختران نداشتند، نه با علم­آموزی دختران مشکلی داشتند و نه به دلیل منافع شخصی با این مدارس مخالفت کرده­اند؛ بلکه با توجه و حساسیت به تغییر مفهومی تعلیم و تربیت، در برابر تأسیس و گسترش مدارس نوین دخترانه مقاومت می­کردند و از اهداف بانیان مدارس نوین دخترانه آگاه بودند. این مقاومت­ها نشان­دهندة این نکته است که مخالفان و علمای دین نگران دین‌زدایی، سنت­ستیزی و ایجاد هویت کاملاً غربی در مدارس نوین دخترانه بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
تاریخ مفهومی تعلیم و تربیت
مدارس نوین
دختران
تاریخ مفهومی
مقاومت
آموزش
  1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله؛ الهیات من کتاب الشفاء؛ تحقیق حسن حسن­زاده آملی؛ قم: مرکز نشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی، 1376.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله؛ فی علم الاخلاق (در تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات)؛ قاهره: دار العرب للبستان، 1989م.
  3. احمدی خراسانی، نوشین؛ جنس دوم (مجموعه‌مقالات)؛ تهران: نشر توسعه، 1378.
  4. اسکینر، کوئنتین؛ بینش­های علم سیاست؛ ترجمة فریبرز مجیدی، تهران: جاوید، 1393.
  5. افشار، ایرج؛ مقالات تقی­زاده؛ تهران: انتشارات توس، 1351.
  6. افشار، میرزا مصطفی؛ سفرنامة خسرومیرزا به پترزبورگ؛ به کوشش محمد گلبن؛ تهران: کتابخانة مستوفی، 1349.
  7. الگار، حامد؛ دین و دولت، نقش علما در دورة قاجار؛ ترجمة ابوالقاسم سری؛ تهران: توس، 1369.
  8. آخوندزاده، فتحعلی؛ الفبای جدید و مکتوبات؛ گردآورنده: حمید محمدزاده؛ تبریز: نشر احیا، 1357.
  9. آدمیت، فریدون؛ اندیشة ترقی و حکومت قانون عصر سپه‌سالار؛ تهران: خوارزمی، 1351.
  10. آدمیت، فریدون؛ اندیشه­های میرزا فتحعلی آخوندزاده؛ تهران: خوارزمی، 1349.
  11. آدمیت، فریدون؛ فکر آزادی و مقدمة نهضت مشروطیت در ایران؛ تهران: 1340.
  12. آفاری، ژانت؛ انجمن­های نیمه‌سری زنان در نهضت مشروطیت؛ ترجمة جواد یوسفیان؛ تهران: بانو، 1377.
  13. آوینی، مرتضی؛ توسعه و مبانی تمدن غرب؛ تهران: نشر واحه، 1390.
  14. باغدار دلگشا، علی؛ مشروطه، زنان و تغییرات اجتماعی؛ تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1370.
  15. بامداد، بدرالملوک؛ زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا انقلاب سفید؛ [بی‌جا]: نشر ابن‌سینا، 1348.
  16. بزرگ امید، ابوالحسن؛ از ماست که بر ماست؛ [بی‌جا]: دنیای کتاب، 1336.
  17. بورگر، آندراس؛ مبلّغان آلمانی در ایران؛ ترجمة علی رحمانی، حسین رضوی و لادن بختیاری؛ تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، 1379.
  18. ترابی فارسانی، سهیلا؛ اسنادی از مدارس دخترانه از مشروطه تا پهلوی؛ تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1378.
  19. حائری، عبدالهادی؛ تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق؛ تهران: امیرکبیر، 1367.
  20. حسیبی، رباب؛ «مدارس نسوان از آغاز تا سال 1314»؛ گنجینة اسناد، س1، ش1، بهار 1370.
  21. خسروپناه، محمدحسین؛ هدف­ها و مبارزات زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی؛ تهران: پیام امروز، 1381.
  22. خسروشاهی، سیدهادی؛ مجموعه‌مقالات تاریخی، سیاسی و فرهنگی؛ قم، تبیان، 1395.
  23. دالمانی، هانری رنه؛ از خراسان تا بختیاری؛ ترجمة غلامرضا سمیعی؛ تهران: طاووس، 1378.
  24. دل‌ریش، بشری؛ زن در دورة قاجار؛ تهران: دفتر مطالعات دینی هنر، 1375.
  25. دولت‌آبادی، یحیی؛ تاریخ معاصر یا حیات یحیی دولت‌آبادی؛ تهران: فردوسی، 1361.
  26. دولت‌آبادی، یحیی؛ حیات یحیی؛ تهران: عطار، 1336.
  27. دیولافوا، ژان؛ سفرنامة مادام دیولافوا؛ ترجمة همایون فره­وشی؛ تهران: خیام، 1332.
  28. راسخ، محمد؛ پیشگفتار مقالة مفهوم حق، درآمدی تاریخی در حق و مصلحت؛ تهران: طرح نو، 1393.
  29. رشدیه، شمس‌الدین؛ سوانح عمر؛ تهران: نشر تاریخ ایران، 1362.
  30. روزنامة اختر؛ ش36، 1293.
  31. روزنامة الحدید؛ س2، ش13، 1293.
  32. روزنامة ایران نو؛ ش34 و 35، 1300.
  33. روزنامة ایران نو؛ س1، ش78، 1909م.
  34. روزنامة حبل‌المتین؛ س14، ش40، 1299.
  35. روزنامة عدالت؛ س2، ش46، 1299.
  36. روزنامة مجلس؛ س1، ش6، 1285.
  37. روزنامة مظفری؛ س2، ش46 و 52، 1320.
  38. رینگر، مونیکا؛ آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار؛ ترجمة مهدی حقیقت‌خواه؛ تهران: ققنوس، 1381.
  39. زائری، قاسم؛ اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه؛ تهران: پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1398.
  40. سالنامة وزارت معارف و اوقاف؛ 1297.
  41. سیدین، علی؛ از مکتبخانه تا مدرسه؛ تهران: علم، 1391.
  42. شیخ‌الاسلامی، پری؛ زنان روزنامه­نگار و اندیشمند ایران؛ تهران: مازگرافیک، 1351.
  43. صدیق، عیسی؛ تاریخ فرهنگ ایران از آغاز تا زمان حاضر؛ تهران: سازمان تربیت معلم، 1342.
  44. صدیق، عیسی؛ تاریخ فرهنگ ایران؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1351.
  45. صفوی، کورش؛ 1383، «نگاهی به نظریة حوزه­های معنایی از نظر نظام واژگانی زبان فارسی»؛ مجلة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه شیراز، ش40، 1383، ص1-11.
  46. طالبوف، عبدالرحیم؛ کتاب احمد؛ به کوشش باقر مؤمنی؛ تهران: شبکیه، 1356.
  47. طباطبایی، محمد محیط؛ مجموعه‌آثار میرزا ملکم خان؛ تهران: دانش، 1327.
  48. طوسی، خواجه نصیرالدین؛ اخلاق ناصری؛ تصحیح و توضیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری؛ تهران: خوارزمی، 1364.
  49. غزالی، محمد بن محمد؛ احیاء علوم الدین؛ ترجمة مؤیدالدین خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم؛ تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1364.
  50. غزالی، محمد بن محمد؛ روضة الطالبین و عدة السالکین؛ بیروت: دار الکتب العلمیه، 1414ق.
  51. فارابی، ابونصر محمد؛ فصول منتزعه؛ تهران: المکتبة الزهرا3، 1405ق.
  52. فارابی، ابونصر محمد؛ التعلیقات؛ حققه و قدم له و علق علیه جعفر آیاسین؛ تهران: حکمت، 1371.
  53. قاسمی پویا، اقبال؛ مدارس جدید در دورة قاجاریه: بانیان و پیشروان؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377.
  54. قویمی، فخری؛ کارنامة زنان مشهور ایران در علم، ادب، سیاست، مذهب، هنر و تعلیم و تربیت از قبل اسلام تا عصر حاضر؛ تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1352.
  55. کچویان، حسین؛ تجددشناسی و غرب­شناسی: حقیقت­های متضاد؛ تهران: امیرکبیر، 1399.
  56. کرمانی، ناظم‌الاسلام محمد؛ تاریخ بیداری ایرانیان؛ تهران: امیرکبیر، 1384.
  57. کریمی، پاملا؛ زندگی خانگی و فرهنگ مصرفی در ایران، انقلاب­های داخلی در عصر مدرن؛ ترجمة زهرا طاهری؛ تهران: شیرازة کتاب، 1400.
  58. کوزلک، راینهات؛ تاریخ مفهومی: بنیان­های نوین نظریة تاریخ؛ ترجمة عیسی عبدی؛ تهران: انتشارات فراهه، 1401.
  59. مسکویه، احمد بن محمد بن یعقوب؛ تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق؛ قم: بیدار، 1371.
  60. محبوبی اردکانی، حسین؛ «دومین کاروان معرفت»؛ یغما، ش211، بهمن 1344، ص592-598.
  61. ملک‌زاده، مهدی؛ تاریخ مشروطیت ایران؛ تهران: نشر سخن، 1351.
  62. ملکم خان؛ رساله­های میرزا ملکم خان؛ به کوشش حجت‌الله اصیل؛ تهران: نشر نی، 1381.
  63. مناشری، دیوید؛ نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن؛ ترجمة محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح؛ تهران: حکمت سینا، 1396.
  64. مونس‌الدوله؛ خاطرات مونس‌الدوله: ندیمة حرم‌سرای ناصرالدین شاه؛ به کوشش سیروس سعدوندیان؛ تهران: زرین، 1380.
  65. میرزا صالح شیرازی؛ سفرنامه­های میرزا صالح شیرازی؛ تهران: نشر تاریخ، 1347.
  66. میرهادی، منیرالسادات؛ تأثیر مدارس دخترانه در توسعة اجتماعی زنان در ایران؛ تهران: کویر، 1393.
  67. ناطق، هما؛ کارنامة فرهنگی ایران؛ تهران: نشر خاوران، 1375.
  68. ناهید، عبدالحسین؛ زنان ایران در جنبش مشروطه؛ تبریز: نشر احیا، 1361.
  69. نشریة جهان زنان؛ ش5، 1300.
  70. نشریة دانش؛ ش1، 1329.
  71. نشریة زبان زنان؛ ش11، 1338.
  72. نشریة نامة بانوان؛ ش3، 1299.
  73. نشریة نسوان وطن‌خواه؛ ش2، 1302.
  74. نظری، مرتضی؛ بررسی شیوه­های تبلیغاتی مسیحیت علیه اسلام؛ [بی­جا]: مرکز چاپ نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1371.
  75. وزیری، سعید؛ 1393، آشنایی با تاریخ مدارس دخترانه در ایران؛ تهران: نشر اوج، 1393.
  76. Bassett, James; Persia: Eastern Mission, a Narrative of the Founding and Founding and Fortunes of the Eastern Persia Mission, with a Sketch of the Versions of the Bible and Christian Literature in the Persian and Persian-Turkish Languages, Philadelphia: Presbyterian Board of publication and Sabbath-school work, 1890.
  77. Koselleck, R; "Begriffsgeschichte and Social History"; Economy and Society, 1982, v.11(4), pp.409-427.
  78. Koselleck, R; "Linguistic Change and the History of Events"; Journal of Modern History, 1989, v.61, pp.649-666.
  79. Melton, J. H; "Otto Brunner the ideological Origins of Begriffsgeschichte"; Printed in the Book of the Meaning of Historical Terms and Concepts, Edited by H. Lehmann and M. Richter. German Historical Institute, 1996.
  80. Moore, Benjamin; from Moscow to the Persian Gulf; New York and London: the knickerbocker press, 1915.
  81. Palonen, K; "History of Concepts as a Style of Political Theorizing"; Quentin Skinner’s and Rein-hart Koselleck’s Subversion of Normative Political Theory European, Journal of Political Theory, 2008, v.1, pp.91–106
  82. Palonen, K; "An Application of Conceptual History to Itself"; From Method to Theory in Koselleck’s Begriffsgeschichte. Finnish Yearbook for Political Thought, 1997, v.1, pp.39–69
  83. Perkins, Justin; Residence of Eight years in Persia, Among the Nestorian Christians; With Notices of the Muhammaedans, Andover: Published by Allen, Morrill and Wardwelll 1843.
  84. Ringer, Fritz. Education and Society in Modern Europe; Bloomington: Indiana University Press, 1979.