مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

شناسایی راهکارهای بهبود سیاست های حجاب متناسب با علل ناکارامدی سیاست‌گذاری حجاب در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ناهید سلیمی 1
زینب اعلمی 2
1 عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده
2 دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
چکیده
حجاب یکی از موضوعات مهم جمهوری اسلامی ایران در عرصة فرهنگی و اجتماعی بوده است که در طول سال‌های پس از انقلاب تلاش شده با سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری‌، به ترویج آن پرداخته شود و چالش‌های این موضوع به حداقل برسد. با توجه به پویایی تحولات در حوزة حجاب‌، خط‌مشی‌گذاران و تصمیم‌گیران بـرای درپیش‌گرفتن موفق‌تریـن سیاست‌ها و برنامه‌ها‌، نیازمنـد کاراترین پژوهش‌هـا هسـتند‌. بدین منظور ریشه‌یابی و شناخت علل شکست سیاست‌های ترویج حجاب و بحث در خصوص راهکارهای برون‌رفت از وضع موجود‌، دو هدف پژوهش حاضر است. دستیابی به این دو هدف با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون در دو مرحلة اصلی گنجانده شد: در مرحلة نخست، علل شکست سیاست‌های حجاب در مقالات و قوانین موجود واکاوی شد و در مرحلة دوم، مصاحبه با سیزده تن از خبرگان پس از رسیدن به اشباع نظری مبنای جمع‌آوری داده‌ها قرار گرفت. منطبق با یافته‌های پژوهش، علل نا‌کارآمدی سیاست‌های حجاب به دو مضمون فراگیر ناشی از «مختصات حکمرانی» و «مختصات فرهنگی و اجتماعی» خلاصه شد. همچنین عوامل مؤثر بر ‌کارآمدی سیاست‌های حجاب ذیل سه بستر پارادایمی، کنشی و ساختاری و در پنج مضمون فراگیر «مدیریت تحولات پارادایمی حاکمیتی»‌، «مدیریت تحولات پارادایمی فرهنگی و اجتماعی»‌، «تدوین سیاست‌ها»‌، «انتخاب ابزارها» و «شناسایی محیط و امکانات» صورت‌بندی شد. ازجمله دلالت‌های این پژوهش توصیه به پویایی و تصلب نداشتن در سیاست‌های حجاب‌، رفع شکاف میان حوزه‌های دانشی و سیاست‌گذاری و درنهایت مردمی‌سازی و به رسمیت شناختن بازیگران عرصة عمومی به منظور سیاست‌گذاری‌های آتی است.
کلیدواژه‌ها
حجاب
سیاست‌گذاری
قانون‌گذاری
ناکارآمدی
راهکار
  1. قرآن کریم.
  2. آشنا‌، حسام‌الدین و حسین مهربانی‌فر؛ «تحلیل سیاست‌گذاری قانون سامان‌دهی مد و لباس مجلس شورای اسلامی بر اساس مدل فرایندی»؛ دین و ارتباطات‌، س20، ش1 (پیاپی 43)‌، ص5-42.
  3. الوانی‌، سیدمهدی و فتاح شریف‌زاده‌؛ فرایند خط‌مشی‌گذاری عمومی؛ چ3، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 1396.
  4. امامی سیدمجتبی‌، مصباح‌الهدی‌ باقری کنی و سجاد لطفی؛ «گونه‌شناسی ذهنیت‌های خط‌مشی‌گذاران و مجریان دربارة مدیریت مواجهه با بدحجابی در ایران: پژوهشی مبتنی بر روش‌شناسی کیو»؛ راهبرد فرهنگ، س9، ش33، خرداد 1395، ص7-39.
  5. امیری‌، علی‌نقی و حسن دانایی‌فر و حسن زارعی متین و سیدمجتبی امامی؛ «فهم جوهرة خط‌مشی‌های عمومی: واکاوی نظری ماهیت تقلیدپذیری خط‌مشی‌گذاران ملی»؛ اندیشة مدیریت راهبردی‌، س5، ش1 (پیاپی9)، 1390‌، ص5-44.
  6. باقری میاب‌، شهلا‌ و محمدرضا باقری؛ «الزامات هم‌سویی نهادهای سیاست‌گذار و اجرایی در فرایند خط‌مشی‌گذاری فرهنگی عفاف و حجاب»؛ تحقیقات فرهنگی ایران‌، س5، ش3 (پیاپی 19)‌، 1391، ص31-45.
  7. بستان‌، حسین؛ «بازخوانی مبانی فلسفی سیاست‌پردازی با تأکید بر مسئلة عفاف و حجاب‌»؛ نشریة مطالعات جنسیت و خانواده، س6، ش2، اسفند 1397، ص11-35.
  8. پاترسون‌، مارک؛ مصرف و زندگی روزمره‌؛ مترجم: جمال محمدی و نرگس ایمانی‌؛ تهران: نشر نی، 1398.
  9. پورعزت، علی‌اصغر؛ «طراحی آزمایشگاه خط‌مشی و آرایش بخردانة صحنة تصمیم برای اجتناب از داستان آزمون و خطا در عرصة حکمرانی قوة مجریه»؛مدیریت سازمان‌های دولتی، س9، ش3 (پیاپی 35)، 1400، ص161-170.
  10. جاوید‌، محمدجواد‌ و عصمت شاه‌مرادی‌؛ «جمهوری اسلامی ایران و ‌مسئلة بدحجاب»؛ زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)‌، س9، ش1‌، بهار 1396، ص139-164.
  11. حسینی‌، سیدعباس؛ «ظرفیت‌ها و دلالت‌های نظریة فرهنگی برگر در عرصة سیاست‌گذاری فرهنگی»؛سیاست‌نامة علم و فناوری، س7، ش2، 1396، ص45-54.
  12. دانایی‌فرد‌، حسن؛ (1400). «آنچه کیفیت حکمرانی ملی کشور را تهدید‌ می‌کند: خط‌مشی‌های بد، نبود خط‌مشی‌های لازم، خط‌مشی‌های تأخیری»؛ مطالعات مدیریت دولتی ایران‌، س4، ش2‌، تیر 1400، ص220-229.
  13. دانایی‌فرد‌، حسن‌، سیدمجتبی امامی‌ و سیدکاظم حسینی؛ «درآمدی تحلیلی بر فهم موضوع ظرفیت خط‌مشی عمومی: بررسی ماهیت، موضوع و کارکرد»؛ سیاست‌گذاری عمومی‌، س2، ش3‌، 1395، ص79-99.
  14. دبیرنیا‌، علیرضا‌ و طیبه اسدآبادی‌؛ «حاکمیت مردم در اندیشة سیاسی غرب و اسلام، "نظام دموکراتیک" و "نظام مبتنی بر شریعت مقدس در قانون اساسی ایران"»؛ پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، س3، ش3، 1395، ص25-50.
  15. زائری‌، محمدرضا؛ حجاب بی‌حجاب: آسیب‌شناسی بی‌پردة سیاست‌گذاری حجاب در ایران؛ اصفهان: آرما، 1390.
  16. ساباتیه‌، پل؛ نظریه‌های فرایند خط‌مشی عمومی‌؛ ترجمة حسن دانایی‌فرد‌؛ تهران: نشر صفار‌، 1396.
  17. سلیمی، ناهید؛ «الگوی مفهومی مشارکت بدنۀ اجتماعی زنان در فرایند خط‌مشی‌گذاری حوزۀ زنان و خانواده از منظر گفتمان دینی در ایران»؛زن در توسعه و سیاست، دورة 21، ش2، تیر 1402، ص481-516.
  18. صفدری رنجبر‌، مصطفی‌، طاهره میرعمادی، سیدسپهر قاضی نوری، زهره کریم‌میان و الهام فهام؛ سیاست‌گذاریعمومی و حکمرانی (با نگاهی ویژه به فناوری و نوآوری)؛ تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، 1400.
  19. غلامی‌، علی؛ (1391). ‌مسئلة حجاب در جمهوری اسلامی ایران (بررسی حقوقی - جامعه‌شناختی)؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق7.
  20. غلامی‌، علی؛ «مبانی نظری مداخلة دولت در مسئلة حجاب»؛ نشریة دانش حقوق عمومی‌، س2، ش6‌، 1392، ص47-68.
  21. فلاح تفتی، فاطمه؛ «مسئولیت حکومت اسلامی در امر حجاب با استناد به ادلة امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر»؛ مطالعات راهبردی زنان، س16، ش64، 1393، ص73-115.
  22. کلهر‌، سینا‌ و ریحانه رحمانی‌پور‌؛ «تأثیر تحولات اجتماعی بر سیاست‌گذاری حجاب»؛ نشریة مطالعات اسلامی زنان و خانواده‌، س5، ش1‌، 1398، ص7-28.
  23. لش‌، اسکات؛ جامعه‌شناسی پست‌مدرنیسم‌؛ مترجم: حسن چاوشیان؛ چ6، تهران: نشر مرکز‌، ۱۳۹۸.
  24. لیندلف‌، تامس آر‌. و برایان سی. تیلور؛ روش‌های تحقیق کیفی در علوم ارتباطات؛ ترجمة عبدالله گیویان، ویراستار: بهار رهادوست‌؛ تهران: همشهری، 1389.
  25. محمدی جورکویه‌، علی؛ «موضع سیاست جنایی اسلام در مسئلة حجاب»؛ مطالعات فقهی -‌ حقوقی زن و خانواده، س5، ش10، 1401، ص111-134.
  26. محمدی‌، منوچهر؛ «مردم‌سالاری دینی در نظام جمهوری اسلامی یا تئوکراسی‌»؛ فصلنامة دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران‌، ش54، زمسان 1380.
  27. محمودی‌، مرتضی‌ و محمدعلی بابایی‌؛ «مبانی جرم‌انگاری عدم رعایت حجاب شرعی در حقوق کیفری ایران»؛ پژوهش‌نامة حقوق کیفری‌، س11، ش1 (پیاپی 21)، 1399، ص253-274.
  28. مردیها‌، مرتضی؛ «نقش توسعة اقتصادی در تحول فرهنگی؛ عصر پساجنگ در ایران»؛ پژوهشنامة علوم سیاسی، س13، ش2 (پیاپی50)‌، 1397، ص87-115.
  29. مطهری‌، محمدحسین و فاطمه ناصری؛ گفت‌وگو بی‌حجاب؛ اصفهان: آرما، 1401.
  30. هاشمیان سیدمحمدحسین‌، نعمت‌اللهکرم‌اللهیو کمیل قیدرلو؛ (1396)‌، «طراحی الگوی سیاست‌گذاری به منظور مناسب‌سازی پوشش اجتماعی بانوان متردد در محیط‌های عمومی»؛ دوفصلنامة دین و سیاست فرهنگی‌، شورای تخصصی حوزوی شورای عالی انقلاب فرهنگی‌، مصوب حوزوی، س4، ش1 (پیاپی 8)، 1396، ص35-64.
  31. Anderson, J. E.; Public Policymaking: An Introduction; Boston, MA: Cengage Learning, 2011.
  32. Attride-Stirling, J.; "Thematic Networks: An Analytic Tool for Qualitative Research"; Qualitative Research, 2001, v.1, pp.385-405.
  33. Boyatzis, R. E.; Transforming Qualitative Information: Thematic Analysis and Code Development; Sage, 1998.
  34. Braun, V. & V. Clarke; "Using Thematic Analysis in Psychology"; Qualitative Research in Psychology, 2006, v.3, n.2, pp.77-101.
  35. Brewer, G. D.; "Policy Sciences Emerge-Nurture and Structure a Discipline"; Policy Sci, 1974, v.5 (3), pp.239-244.
  36. Bridgman, P. & G. Davis; "What Use is a Policy Cycle? Plenty, if the Aim is Clear"; Aust J Public Adm, 2003, v.62 (3), pp.98-102.
  37. Cobb, R., & C. Elder; "The Politics of Agenda-Building: An Alternative Perspective for Modern Democratic Theory"; The Journal of Politics, 1971, v.33 (4), pp.892-915.
  38. Creswell, J. W. & J. D. Creswell; Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches; Fifth Edition. Los Angeles: SAGE, 2018.
  39. Deleon, P.; "The Stages Approach to the Policy Process: What Has It Done? Where Is It Going? In: Sabatier"; P. A. (ed.) Theories of the Policy Process: Theoretical Lenses on Public Policy. Boulder, Colo: Westview Press, 1999, pp.19-33.
  40. Denzin, N. K.; The Research Act: A Theoretical Introduction to Sociological Method; New York: McGraw-Hill, 1978.
  41. Dunn, W. N.; Public Policy Analysis: An Integrated Approach; (6th ed.). Routledge, 2017.
  42. Hood, C.; "Intellectual Obsolescence and Intellectual Makeovers: Reflections on the Tools of Government after two Decades"; Governance, 2007, v.20, pp.127-144.
  43. Howlett, M.; "Dealing with the Dark Side of Policy-Making: Managing Behavioural Risk and Volatility in Policy Designs"; Journal of Comparative Policy Analysis Research and Practice, 2020, v.22 (6), pp.612-625.
  44. Howlett, M. & J. Rayner; (2017). "Patching Versus Packaging in Policy Formulation: Assessing Policy Portfolio Design"; In M. Howlett (Ed); Handbook of Policy Formulation, 2017 (pp. 112-128). Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
  45. Johnson, T.; Redefining the Consept of Governance; 1997.
  46. Jones, L. & M. Exworthy; "Framing in Policy Processes: a Case Study from Hospital Planning in the National Health Service in England"; Social Science & Medicine, 2015, v.124, pp.196-204.
  47. Kerr, D. H.; "The logic of policy? and Successful Policies"; Policy Sciences, 1976, v.7 (3), pp.351-363.
  48. King, N., & C. Horrocks; Interviews in Qualitative Research; London: Sage, 2010.
  49. Koo Gi Yeon & Ha Eun Han; "To Veil or not to Veil: Turkish and Iranian Hijab Policies and the Struggle for Recognition"; Asian Journal of Women's Studies, 2018, v.24.
  50. Kooiman‌،; "Social-Political Governance: Overview‌ Reflections and Design"; Publice Management, 1999, pp. 67-92
  51. Lasswell, H. D.; "Communications Research and Public Policy"; Public Opin Q, 1972, v.36 (3), pp.301-310. Doi: 10.1086/268012.
  52. Lindblom, Charles E.; "Still Muddling: Not Yet Through"; Public Administration Review, 1979, v.39 (6), pp.517-526.
  53. McConnell, A.; "Policy Success, Policy failure and Grey Areas in-Between"; Journal of Public Policy, 2010, v.30 (3), pp.345–362.
  54. McConnell, A.; "What Is Policy Failure? A Primer to Help Navigate the Maze"; Public Policy and Administration, 2015, v.30 (3-4), pp.221–242. [Crossref], [Web of Science ®], [Google Scholar]
  55. Norse, D. & J. B. Tschirley; "Links between Science and Policy Making"; Agric Ecosyst Environ, 2000, v.82, pp.15-26.
  56. Palumbo, D. J. & D. J. Calista; Implementation and the Policy Process: Opening Up the Black Box; New York: Greenwood Press, 2005.
  57. Polidano, Charles; "Public Management Reform in Developing Countries"; Public Management, 1999, v.1, n.1.
  58. Quevauviller, P., P. Balabanis, C. Fragakis, M. Weydert, M. Oliver, A. Kaschl, G. Arnold, A. Kroll, L. Galbiati, J. M. Zaldivar & G. Bidoglio; "Science-Policy Integration Needs in Support of the Implementation of the EU Water Framework Directive"; Environ Sci Policy, 2005, v.8, pp.203-211.
  59. Surel, Yves; "The Role of Cognitive and Normative Frames in Policy-Making"; Journal of European Public Policy, 2000, v.7, pp.495-512. 10.1080/13501760050165334.
  60. UN-HABITAT; Global Campaign on Urban Governance: Concept Paper; 2002
  61. Vigoda Eran; "Rethinking the Identity of Public Administration: Interdisciplinary Reflections and Thoughts on Managerial Reconstruction"; PAM, 2002, v.8, n.1.
  62. Volker, P.; "Vision without Execution is Hallucination"; Public Administration Review, 2014, v.74 (4), pp.439-441. [Crossref], [Web of Science ®], [Google Scholar]
  63. Wotipka, C. M. & F.O. Ramirez; "World Society and Human Rights: An Event History Analysis of the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women"; In B. A. Simmons, F. Dobbin & G. Garrett (Eds.); The Global Diffusion of Markets and Democracy, p.303-343. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008.
  64. Wu, X., M. Ramesh, M. Howlett & S. A. Fritzen; (2017). "The Public Policy Primer: Managing the Policy Process"; (2nd ed.), Routledge, 2017. https://doi.org/10.4324/9781315624754
  65. Yin, R. K.; "Case Study Research: Design and Methods"; Third Edition, CA: Sage Publications Inc, 2003.