مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

تحلیل روایت زنانگی در گذار از سنت به مدرنیته (مطالعه موردی سریال شهرزاد در سینمای خانگی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حامد محمدی 1
ریحانه باطنی نوش آبادی 2
مریم محسنی 2
1 عضو هیات علمی دانشکده زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری مطالعات زنان دانشگاه ادیان و مذاهب قم
چکیده
از دهة 1390 شاهد ساخت فیلم و سریال‌هایی هستیم که بستر خود را سینمای خانگی قرار داده‌اند. ازآنجاکه بازنمایی زنان در قالب‌های رسانة تصویری مانند سینمای خانگی، بر نگرش مخاطبان و جامعه تأثیرگذار است، پرداختن به شیوة بازنمایی زنان در سینمای خانگی نیز اهمیت می­یابد. یکی از بازنمایی‌های رسانه مربوط به مسائل زنان در سریال شهرزاد است و نویسندگان نحوة بازنمایی زنان در سه فصل سریال شهرزاد را با بهره‌گیری از روش تحلیل روایت و با رویکرد حل مسئله احصا کرده‌اند. کدگذاری در سه سطح، نویسندگان را به پنج مضمون در سطح سوم، هجده مفهوم در سطح دوم و 124 طبقه در سطح اول رساند. یافته­ها بیانگر آن است که ضمن توجه به جایگاه زنان، بازنمایی زنان و هویت جنسیتی آنان در سریال شهرزاد، نشان­دهندة الگوریتم شناختی - رفتاری آنان در دوران پهلوی دوم به مثابه نمادی از مواجهة سنت با مدرنیته است؛ بدین معنا که زنان در این فضا، در موقعیتی فرودست، درون حوزة خصوصی و وابسته به مردان قرار داشتند؛ اما همان‌طور که در فصل دوم سریال برجسته شده، در تلاش بودند جایگاهی اجتماعی در عرصة عمومی به دست آورند. درعین‌حال مشاهده می‌شود نظام اشرافیت توانسته بر نقش‌های عرصة عمومی و خصوصی افراد مؤثر باشد. به‌طورکلی مواجهة زنان با مدرنیته در ایران، تجربه‌ای با ادراک مدرنیته در کلیت خود بوده و کارکردهای مشخص سنت، تعادل خود را از دست داده بود و تأثیر مدرنیته پیامدهای بسیاری را برای آنان به همراه داشته است.
کلیدواژه‌ها
زنان
زنانگی
تحلیل روایت
بازنمایی
سریال شهرزاد
سنت
مدرنیته
  1. ابوالمعالی الحسینی، خدیجه؛ پژوهش تحلیل روایتی در روان‌شناسی؛ تهران: نشر علم، 1398.
  2. ابوت، پاملا و کلر والاس؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی فمینیستی؛ ترجمة مریم خراسانی و حمید احمدی؛ تهران: دنیای مادر، 1376.
  3. آزاد ارمکی، تقی؛ جامعه‌شناسی خانوادة ایرانی؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1394.
  4. آقابابایی، احسان و رضا همتی؛ «پژوهش روایت به مثابه یک روش تحقیق کیفی»؛ مجلة عیار پژوهش در علوم انسانی، س2، ش10، 1395، ص43-70.
  5. آقایی میبدی، فروغ؛ «پیش‌درآمدی بر مطالعة روایت و روایت‌پژوهی»؛ کهن‌نامة ادب پارسی، س4، ش2، 1392، ص1-19.
  6. امانی، محمدحسین؛ «تعیین سناریوی فصل سوم سریال شهرزاد با استفاده از تحلیل نظرات کاربران»؛ فصلنامة مطالعات فرهنگی و ارتباطات: ویژه‌نامة سینما دیجیتال، س14، ش53، 1397، ص117-133.
  7. امیری، ساره و احسان آقابابایی؛ «تحلیل روایت برساخت طبقة فرودست در سینمای پس از انقلاب اسلامی»؛ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، س15، ش55، 1398، ص107-129.
  8. ایمان، محمدتقی؛ روش‌شناسی تحقیقات کیفی؛ چ2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1397.
  9. باغدار دلگشا، علی؛ مشروطه، زنان و تغییرات اجتماعی؛ چ1، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1397.
  10. باغدار دلگشا، علی؛ زن در ایران نو: واکاوی مسائل اجتماعی زنان در روزنامة ایران نو؛ تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1400.
  11. بستان، حسین؛ نابرابری جنسی از دیدگاه اسلام و فمینیسم؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390.
  12. بستان، حسین؛ جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی؛ چ2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1398.
  13. بهمنی، مهرزاد و علی‌رضا خوش‌گویان فرد؛ «تحلیل روایت در فیلم‌های داستانی بر اساس رویکرد ساختارگرایی و پساساختارگرایی (نمونة موردی: فیلم داستانی نقطة کور)»؛ فصلنامة پژوهش‌های ارتباطی، س20، ش2 (پیاپی 82)، 1394، ص9-26.
  14. بیچرانلو، مجید و منصور شعبانی و بهزاد برکت؛ «بازنمایی زن در سریال شهرزاد از منظر زبان‌شناسی اجتماعی»؛ مجلة زن در فرهنگ و هنر، س9، ش4، 1396، ص467-489.
  15. تابش، علیرضا؛ «مدل تعهد مخاطب ایرانی به سریال‌های نمایش خانگی در شبکة اجتماعی اینستاگرام: مطالعة موردی سریال شهرزاد»؛ فصلنامة مطالعات فرهنگی و ارتباطات: ویژه‌نامة سینما دیجیتال، س14، ش53، 1397، ص47-75.
  16. ترابی فارسانی، سهیلا؛ زن ایرانی در گذار از سنت به مدرنیته؛ تهران: نیلوفر، 1398.
  17. تریسی، سارا؛ روش‌های تحقیق کیفی؛ ترجمة حسین خنیفر و شریف طاهری منیری؛ چ1، تهران: مؤسسة کتاب مهربان نشر، 1394.
  18. جعفری، علی؛ «گونه‌شناسی نگرش بانوان مذهبی به شخصیت نقش اول سریال شهرزاد و دلالت‌های آن در جامعه‌شناسی تطورات حجاب در ایران»؛ رسالة دکتری، قم: دانشگاه باقرالعلوم7، 1396.
  19. جمشیدی‌ها، غلامرضا و سهیلا صادقی فسایی و منصوره لولاآور؛ «نگرش جامعه‌شناختی بر تأثیر فرهنگ مدرن از منظر جنسیتی بر تحولات خانواده در تهران»؛ نشریة زن در فرهنگ و هنر، س5، ش2، 1392، ص183-198.
  20. حسین‌زاده، علی‌حسین و صدیقه نوح جاه و مهرداد شریفی؛ «بررسی الگوی باروری، سن ازدواج و استفاده از روش‌های تنظیم خانواده بین اقوام مختلف شهرستان اهواز در سال 1388»؛ فصلنامة تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شوشتر، س4، ش8، 1389، ص67-96.
  21. حیدری، آرمان و حکیمه ملک‌احمدی؛ «تحلیل بازنمایی زن در گفتمان اعتدال: تحلیل گفتمانی سخنرانی‌های حسن روحانی»؛ پژوهش‌نامة زنان، س10، ش4، 1398، ص53-76.
  22. حیدری، محمود؛ «اقتباس مجموعة نمایشی شهرزاد از ‌‌هزارویک شب بر اساس نظریة دادلی اندرو»؛ مجلة نقد ادبی، س12، ش47، 1398، ص89-115.
  23. دلشاد، شهرام و الهه ستاری؛ «تطبیق شهرزاد داستانی با شهرزاد نمایشی: مجموعة نمایش خانگی شهرزاد و تأثیرپذیری آن از ‌‌هزارویک شب»؛ همایش ملی ‌‌هزارویک شب و ادبیات ایران و جهان، 1396، در:
  24. https://search.ricest.ac.ir/dl.
  25. ذکایی، محمدسعید و بهجت یزدخواستی و علی یعقوبی؛ «گونه‌شناسی مردپنداری در اقوام استان گیلان»؛ فصلنامة علوم اجتماعی، س18، ش55، ص93-130.
  26. ذکایی، محمدسعید و نیما شجاعی باغینی؛ «مطالعة روش تحلیل ساختاری روایت در سینما»؛ فصلنامة مطالعات فرهنگی و ارتباطات، س7، ش29، 1391، ص117-137.
  27. رفعت‌جاه، مریم و لادن رهبری؛ «گونه­شناسی اکتشافی برداشت از مفهوم زنانگی»؛ مجلة مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، س2، ش3، 1393، ص311-334.
  28. رودگر، نرگس؛ تاریخچه، نظریات، گرایش‌ها و نقد فمینیسم؛ قم: شورای عالی حوزة علمیه، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیة خواهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان - تهران: سازمان ملی جوانان، 1396.
  29. زیبایی‌نژاد، محمدرضا؛ تحلیل بر مهم‌ترین مسائل زنان و خانواده در ایران: بیانیه‌های علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده از سال 81 تا 92؛ قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1393.
  30. سیار، ثریا و غنچه راهب و مصطفی اقلیما؛ «مقایسة کارکردهای خانواده در ازدواج‌های سنتی و مدرن در زنان متأهل شهر تهران»؛ فصلنامة رفاه اجتماعی، س12، ش47، 1391، ص281-295.
  31. عباسی نسب، جلیل؛ «تفسیر و خوانش مخاطبان سریال‌های شبکة نمایش خانگی در شهر بندرعباس (مورد مطالعه: فصل اول سریال شهرزاد)«؛ پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، 1397.
  32. فیروز آذر، السا؛ «تحلیل روانکاوانة روایت شهرزاد در افسانه‌های ‌‌هزارویک شب با رویکرد روش‌های درمانی فروید»؛ پایان‌نامة کارشناسی‌ارشد، دانشگاه سوره، 1396.
  33. قاراخانی، معصومه؛ (1386). «دختران جوان و ارزش‌های زنانگی (پژوهشی در میان دانش‌آموزان دبیرستانی شهر تهران)»؛ فصلنامة مطالعات فرهنگی و ارتباطات، س3، ش9، 1386، ص73-100.
  34. قاسمی، رضا و جعفر سلمانی و هاشم امیری؛ «تجاری‌سازی در حوزة فرهنگ: مطالعة موردی سریال شهرزاد»؛ اولین کنگرة بین‌المللی پژوهش‌های علوم میان‌رشته‌ای در شهرسازی و معماری، تبریز، 1396، در:
  35. https://civilica.com/doc/699024.
  36. گولدنبرگ، هربرت و آیرین گولدنبرگ؛ خانواده‌درمانی؛ ترجمة مهرداد فیروزبخت؛ چ4، تهران: رسا، 1398.
  37. محمدپور، احمد؛ روش در روش: دربارة ساخت معرفت در علوم انسانی؛ تهران: لوگوس، 1397.
  38. محمدپور، احمد؛ ضدروش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی؛ تهران: لوگوس، 1400.
  39. معینی‌فر، حشمت‌السادات؛ «بازنمایی کلیشه‌های جنسیتی در رسانه: مطالعة موردی صفحة حوادث روزنامة همشهری»؛ فصلنامة تحقیقات فرهنگی، س2، ش7، 1388، ص167-197.
  40. مقدم‌فر، عطاالله؛ «فرایند بازنمایی سبک زندگی دهة شصت در سینمای دهة نود ایران»؛ مجلة مطالعات راهبردی، س4، ش21، 1397، ص121-152.
  41. مهدی‌زاده، محمد؛ «بررسی محتوایی و حرفه‌ای مطالب هفت خبرگزاری غیردولتی»؛ فصلنامة رسانه، س3، ش63، 1384، ص175-198.
  42. مهدی‌زاده، محمد؛ نظریه‌های رسانه، اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی؛ تهران: همشهری، 1389.
  43. ناهید، عبدالحسین؛ زنان ایران در جنبش مشروطه؛ تهران: آسمان، نوید، 1368.
  44. نجم‌آبادی، افسانه؛ زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش: نگرانی‌های جنسیتی در مدرنیتة ایرانی؛ تهران: تیسا، 1397.
  45. نجم‌آبادی، افسانه؛ ازیادرفته‌های انقلاب مشروطیت: حکایت دختران قوچان؛ تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1402.
  46. نعمتی، شاهرخ و سینا نوری و نیما اربابی؛ «بررسی تأثیر رسانه و ابزار مجازی بر جامعه‌پذیری افراد»؛ کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم رفتاری و اجتماعی، 1394، در:
  47. https://civilica.com/doc/441040.
  48. نقیب‌السادات، سیدرضا و مونا سدیان؛ «درآمدی بر تحلیل روایت و روایتگری در سینما»؛ فصلنامة روزنامه‌نگاری الکترونیک، س1، ش2، 1395، ص25-49.
  49. نوابی‌نژاد، شکوه؛ روان‌شناسی زن؛ تهران: نشر علم، 1391.
  50. هام، مکی و سارا گمبل؛ فرهنگ نظریه‌های فمینیستی؛ ترجمة فیروزه مهاجر و نوشین احمدی خراسانی و فرخ قره‌داغی؛ تهران: توسعه، 1995م.
  51. واژی، محمد جمال‌الدین؛ فمینیسم زشت و زیبا: کوششی در راستای نگاهی اعتدالی به مسائل زنان؛ تهران: نشر اشنویه، انتشارات شاری شنو، 1397.
  52. یزدخواستی، بهجت و حوریه ربانی اصفهانی؛ «بررسی کیفی تأثیر فمینیسم رادیکال بر نقش زن در نهاد خانواده و مقایسة آن با تمهیدات اسلام (مطالعة موردی: زنان شهر اصفهان)»؛ جامعه‌شناسی کاربردی، س26، ش2، 1394، ص125-140.
  53. یزدخواستی، بهجت و حامد شیری؛ «ارزش‌های پدرسالاری و خشونت علیه زنان»؛ مطالعات زنان، س6، ش3، 1387، ص55-79.
  54. Creswell, John W.; Education Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research; 4th ed. Boston: Pearson, 2012.
  55. Gill, R. & S. Christina; New Femininities: Postmodernism, Neoliberalism and Subjectivity; Palgrave Macmillan UK, 2011.
  56. Hall, Stuart; Cultural Representation and Signifying Practice; London: Sage Publications, 1997.
  57. Murstein, Bernard; "Mate Selection in the 1970s"; Jornal of Marriage and Family, (Novamber), 1980, v.42, pp.777-792.
  58. Myers, David G.; Exploring Social Psychology; Boston: MCGraw Hill, 2000.
  59. Ollerenshaw, Jo Anne & John W. Creswell; "Narrative Research: A Comparison of two REstorying Data Analysis Approches"; Qualitative Inquiry, 2002, 8, pp.329.