مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

خانواده و تجربه کرونا؛ سیاست زندگی و راهبردهای سازگاری در فاجعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
طاهره خزائی 1
حمیده دباغی 2
محمد تقی کرمی قهی 3
1 استادیار گروه جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران ، تهران، ایران.
2 استادیار گروه مطالعات زنان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
3 دانشیار گروه مطالعات زنان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران ، ایران
چکیده
کرونا دریچه‌ای جامعه‌شناختی رو به فهمی تازه از خانواده در فاجعه گشود. در دیالکتیک میان ادبیات مفهومی جامعه‌شناختی و یافته‌های میدانی به‌دست‌آمده از مصاحبه عمیق نیم‌ساختاریافته با 23 زن متأهل 52-30 ساله در اولین قرنطینه در سال 1399، پژوهش به این پرسش پاسخ می‌دهد که ساخت‌شکنی/ بازساخت‌یابی خانواده در موقعیت فاجعه در چه فرایندی و چگونه در روایت زنان تفسیر و معنا می‌شود؟ و در این بازیابی چه راهکارها و مکانیسم‌هایی از سوی خانواده به‌کار گرفته می‌شود؟ هدف پژوهش فهم سازکارهایی است که خانواده ایرانی طی آن به محافظت از ارزش‌های خود پرداخته و بقاء خود در تجربه فاجعه اجتماعی را ممکن می‌سازد. پژوهش بر این فرضیه اصلی بناشده که خانواده در به‌هم‌ریختگی و گسست از جریان عادی زندگی در شرایط فاجعه، به محوریت سوژۀ بازاندیشِ خانواده محور، با احیاء و بازتعریف برخی سازه‌های بیرونی و زیرسازه‌های درونی با شرایط سازگار می‌گردد. تحلیل میدان پژوهش در پارادایم تفسیری تفهمی و به روش تحلیل مضمون نشان‌دهنده پنج مضمون اصلی یا الگو‌ی معنایی غالب یعنی محوریت یافتن روابط همسران، مرکزیت‌یابی روابط نسلی، اهمیت‌یابی آیین و مناسک خانوادگی، بازاحیا مناسک و آیین‌های جمعی (سوگ) و معنویت تشدید یافته و بازیابی مناسک دینی است؛ به عبارت دیگر، در شرایط بحران مهم‌ترین پرسش از امکانات سازگاری و مقاومت است که پاسخ آن به سوژگی خانواده محور باز می‌گردد. در واقع، خانواده تنها دارایی و پناهگاه امنی است که به فرد برای عبور از بحران کمک می‌کند و در حالی‌که در دوران پیشاکرونایی سیاست زندگی بیشتر سویه‌های فردگرایانه‌ داشته، در فاجعه سویه‌های خانواده‌گرایانه آن غلبه می‌یابد که هدف آن تداوم زیست و بقاء خانواده است.
کلیدواژه‌ها
خانواده
فاجعه
کرونا
سازگاری
سیاست زندگی
  1. بک، الریش (1397)، جامعه خطر، ترجمه: رضا فاضل، تهران: ثالث.
  2. بلیکی، نورمن (1393)، پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی، ترجمه: حمیدرضا حسینی، محمدتقی ایمان و مسعود ماجدی، تهران: پژوهشگاه حوزه و اندیشه.
  3. بلیکی، نورمن (1395)، طراحی پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه: حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.
  4. بهنام، جمشید (1356)، ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، تهران: خوارزمی
  5. بیکر، پیتر (١٣٩٩)، «هرگز نباید به شرایط عادی برگردیم»، ترجمه: محمد معماریان، سایت ترجمان، (تاریخ انتشار 30 فروردین 1399). https://tarjomaan.com/neveshtar/9704
  6. پورموسی بشلی، ابراهیم (1399)، در باب فتنۀ کرونا، در: درآمدی بر تاریخ کرونا و بیماری‌های همه‌گیر، گردآوری: داریوش رحمانیان و زهرا حاتمی، تهران: خاموش. ص 173-189.
  7. تورن، آلن (1398)، برابری و تفاوت: آیا می‌توانیم با هم زندگی کنیم؟ ترجمه: سلمان صادقی‌زاده، تهران: ثالث.
  8. تومبز، اس. کی (1398)، معنای بیماری: شرحی پدیدارشناختی از دیدگاه‌های متفاوت پزشک و بیمار، ترجمه: محمدرضا اخلاق‌منش، تهران: فرهامه.
  9. ذکایی، محمد سعید (1399)، هنر انجام پژوهش کیفی از مسأله‌یابی تا نگارش، تهران: آگاه، آگه.
  10. زاکرمن فیل (1384)، درآمدی بر جامعه‌شناسی دین، تهران: لوح فکر.
  11. زیمل، گئورگ (1395)، گئورگ زیمل: گزیده مقالات، ترجمه: شاپور بهیان، تهران: دنیای اقتصاد (وابسته به شرکت دنیای اقتصاد تابان).
  12. کاظمی، عباس (1399)، نگاهی جامعه شناختی به کرونایی شدن جامعه، در سلگی، محمد و همکاران (1399)؛ کرونا و جامعه ایرانی، سویه‌های فرهنگی و اجتماعی (مجموعه مقالات)، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، چاپ اول.
  13. کچویان، حسین (1387)، تطورات گفتمان‌های هویت ایران، ایرانی در کشاکش با تجدد و مابعدتجدد، تهران: نشر نی.
  14. کرسول، جان (1396)، پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد (روایت پژوهی، پدیدارشناسی، نظریه داده بنیاد، قوم‌نگاری، مطالعه موردی)، ترجمه: حسن دانایی فرد و حسین کاظمی، تهران: انتشارات صفار.
  15. کرمی قهی، محمدتقی، خزایی طاهره& اوجیان، پرستو (1402)، «روایت زنان از تجربه خانواده ایرانی از کرونا و قرنطینه خانگی»، دوفصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی، 30 (1): 207-228. Doi:10.22059/jsr.2023.361250.1869
  16. کرمی، محمدتقی (1401)، جنسیت و فهم سوژگی زنان از قرنطینه خانگی در بحران کرونا، فصلنامه علوم اجتماعی، 29(99)، 89-132. doi: 10.22054/qjss.2023.76686.2716
  17. گیبینز، جان & ریمر، بو (1384)، سیاست پست‌مدرنیته: درآمدی بر فرهنگ و سیاست معاصر، ترجمه: منصور انصاری، تهران: گام نو.
  18. گیدنز، آنتونی (1399)، قواعد جدید روش جامعه‌شناسی، نقد پوزیتیو جامعه شناسی‌های تفسیری، ترجمه: عباس محمدی اصل، تهران: افکار جدید.
  19. گیدنز، آنتونی (1378)، تجدد تشخص و هویت در عصر جدید، ترجمه: ناصر موفقیان، تهران: نشر نی.
  20. مجتهدی، حسین (1399)، کرونا و عبور از تروما از منظر روان‌-تاریخ پژوهانه، در: درآمدی بر تاریخ کرونا و بیماری‌های همه‌گیر، گردآوری: داریوش رحمانیان و زهرا حاتمی، تهران: خاموش. ص 121-137.
  21. میریام، شرون. بی (1394)، تحقیق کیفی: راهنمایی برای طراحی و اجرا، ترجمه: نورالله پاشا، تهران: جامعه و فرهنگ.
  22. مک‌کواری، جان (1378)، تفکر دینی در قرن بیستم، مرزهای فلسفه و دین 1900 – 1980، ترجمه: بهزاد سالکی، تهران: امیرکبیر.
  23. وبر، ماکس (1396)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: نشر ثالث.
  24. Ariès, P. (1960). L’Enfant et la Vie Familiale sous l’Ancien Régime. trans. Robert Baldick. Centuries of Childhood. Plon: Paris.
  25. Eliade, M. (2013). The quest: History and meaning in religion. University of Chicago Press.
  26. Giddens, A. (1984). The Construction of Society: outline of the theory of structuration, Berkeley, CA, University of California Press.
  27. Giddens, A. (2004). La Transformation de l’intimité: sexualité, amour et érotisme dans les sociétés modernes, tr. fr. J. Mouchard, La Rouergue Chambon.
  28. Hérichon, E. (1969). Erich Fromm, Société aliénée et société saine: du capitalisme au socialisme humaniste: psychanalyse de la société contemporaine, Paris, le Courrier du livre, 1956. L'Homme et la société, 11(1), 230-233. http://www.persee.fr/doc/homso_00184306_1969_num_11_1_1196
  29. Martuccelli, D. de Singly, F. (2012), Les sociologies de l'individu, Armand colin, Paris
  30. Martuccelli, Danilo. (2002). Grammaire de l'individu. Paris.
  31. McFarlane, A. C. & Norris, F. H. (2006). Definitions and concepts in disaster research. Methods for disaster mental health research, 2006, 3-19.
  32. Schütz Alfred (2003), L'étranger, traduit par Bruce Bégout, Paris: Alina.
  33. Schütz, Alfred (1998), Éléments de Sociologie Phénoménologique, L'Harmattan, Paris.