مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

ارزشهای حاکم بر خانواده ایرانی و تغییرات آن؛ 1379-1398 (فراتحلیل یافته‌های پیمایش های ملی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
خیام عزیزی مهر
استادیار گروه برنامه‌ریزی اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
در دنیای امروزی که ارزش­های اجتماعی- اخلاقی دچار دگرگونی شده، سنت­ها و ارزش­های پذیرفته­شده، دیرپا و جاافتادة خانواده نیز از این روند متأثر و به چالش کشیده شده­اند. ازآنجاکه ارزش­ها تعیین­کنندة امور مطلوب و مشروعیت‌بخش هنجارهای اجتماعی هستند، پیامد تغییرِ آن‌ها جابه­جایی در اولویت­ها و ترجیحات افراد است. مقاله حاضر، با بررسی این موضوع در نظام خانواده در ایران سعی دارد به این پرسش­ها پاسخ دهد که ارزش­های موردتوافق خانواده ایرانی کدام‌اند؟ این ارزش­ها چه تغییراتی را در دهه­های اخیر تجربه کرده­اند؟ و دگرگونی آن‌ها در چه جهتی بوده است؟ برای پاسخ به پرسش­های فوق از یافته­های پژوهش­های پیشین، با تأکید بر پیمایش­های ملی، استفاده‌شده و تلاش شده است با فراتحلیل پژوهش­های پیشین و تحلیل ثانویه یافته­های پیمایش‌های ملی پاسخ مناسبی را برای پرسش­های یادشده ارائه کند. نتایج نشان می­دهند که برخلاف برخی ادعاها مبنی بر فروپاشی یا رشد فردگرایی خودخواهانه در خانواده ایرانی، یافته­های پیمایش­های ملی چنین تصویری را ارائه نمی­کنند و نشان می­دهند که خانواده واجد جایگاهی بسیار مهم در اذهان اعضا بوده و محور اصلی شبکه­سازی حمایتی را تشکیل می­دهد؛ اما برخی از تعهدات و مسئولیت­های سابقاً اخلاقی در میان نسل­های جوان­تر در حال کم­رنگ شدن و استحاله است. علاوه­براین، باوجود فردی شدن و سنت­زدایی در خانواده، شاهد استمرار و پایداری بیشتر سنت­ها در عرصه خانواده هستیم؛ در اینجا فردی شدن به­معنای به­رسمیت شناختن میزانی از آزادی عمل، استقلال و حق انتخاب، به‌ویژه برای فرزندان و زنان، است و سنت­زدایی نیز اشاره به تغییر شکل شبکه­های تعاملاتی خانواده دارد.
کلیدواژه‌ها
ارزش‌های حاکم بر خانواده
تغییرات خانواده
فردی شدن
سنت‌زدایی
مرجعیت خانواده
  1. اسدی، علی. (1356). گرایش­های فرهنگی و نگرش­های اجتماعی در ایران؛ گزارشی از یک نظرخواهی ملی در سال 1353. پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران.
  2. اسلیتر، دن و فرن تونکیس. (1390). جامعة بازار؛ بازار و نظریة اجتماعی مدرن. ترجمه حسن قاضیان. تهران؛ نشر نی.
  3. افشارکهن، جواد، بلالی، اسماعیل و واعظ زاده، ساجده. (1398). «آینده­پژوهی تغییرات اجتماعی خانواده (ارائه یک مدل نظری ترکیبی)». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9(4).
  4. آزاد ارمکی، تقی و مصطفی ظهیری­نیا. (1389). «بررسی سنخ­های ارزشی و تغییرات فرهنگی در خانواده». فصلنامه خانواده پژوهی، 6(23).
  5. آزاد ارمکی، تقی، مهناز زند و طاهره خزایی. (1381). «روند تغییرات فرهنگی اجتماعی خانواده تهرانی طی سه نسل». فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا. 12 و 13(44 و 45).
  6. اینگلهات، رونالد. (بی‌تا). تحول فرهنگی در جوامع پیشرفته صنعتی. ترجمه مریم وتر. تهران؛ نشر کویر.
  7. بگی، میلاد و محمدجلال عباسی شوازی. (1399). «پویایی خانوار در ایران: مطالعه چهار دهه تغییرات در ساختار خانواده و خانوار». فصلنامه جمعیت­شناسی ایران. 15(3).
  8. تنهایی، ابوالحسن و عالیه شکربیگی. (1387). «جهانی شدن، تجددگرایی و خانواده در ایران (گذار یا فروپاشی)». فصلنامه جامعه­شناسی دانشگاه آزاد آشتیان. 11.
  9. جهاد دانشگاهی واحد البرز. (1397). گزارش پیمایش ملی خانواده.
  10. چیت­ساز، محمدجواد. (1402). «خانوادة ایرانی و تحولات فرهنگی­- اجتماعی: تحلیل نسلی». دوفصلنامه مسائل اجتماعی ایران. 14(1).
  11. خانی، سعید، حسین محمدزاده و محمدجلال عباسی شوازی. (1397). «مقایسة میان نسلی ایده­آل­های ازدواج و فرزندآوری با تأکید بر نقش ویژگی­های زمینه­ای در شهرستان سنندج». مسائل اجتماعی ایران. 10 (2).
  12. دفتر طرح­های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (1379). پیمایش ملی ارزش­ها و نگرش­های ایرانیان. موج اول. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  13. دفتر طرح­های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (1382). پیمایش ملی ارزش­ها و نگرش­های ایرانیان. موج دوم. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  14. دفتر طرح­های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. (1395). پیمایش ملی ارزش­ها و نگرش­های ایرانیان. موج سوم. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  15. رستگار خالد، امیر و میثم محمدی. (1394). «تغییرات فرهنگی و افت باروری در ایران (برپایه تحلیل ثانوی داده­های پیمایش ارزش­ها و نگرش­های ایرانیان)». جامعه­شناسی کاربردی، 58.
  16. زارع، بیژن و اصل روستا، ابوالفضل. (1389). «بررسی ارزش‌های اجتماعی دو نسل والدین و فرزندان درباره معیارهای انتخاب همسر در شهر هشتگرد». مسائل اجتماعی ایران. 1(1).
  17. سرایی، حسن و سجاد اوجاقلو. (1392). «مطالعه نسلی تغییر ارزش ازدواج در ایران: مطالعه موردی زنان شهر زنجان». مطالعات توسعه اجتماعی. 5(4).
  18. سرایی، حسن. (1381). «تداوم و تغییر خانواده د رجریان گذار جمعیتی ایران». نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران. 2..
  19. سندل، مایکل. (1393). آنچه با پول نمی­توان خرید؛ مرزهای اخلاقی بازار. ترجمه حسن افشار. تهران. انتشارات مرکز.
  20. شکربیگی، عالیه. (1390). «مدرن­گرایی و سرمایة اجتماعی (درآمدی بر جامعه­شناسی خانواده در ایران)». تهران؛ جامعه­شناسان.
  21. شکوری، علی و آزادارمکی، تقی. (1381). «مدرنیته و خانواده تهرانی». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان (مطالعات و پژوهش‌های دانشکده ادبیات و علوم انسانی).31-30.
  22. شورای اجتماعی کشور. (1396). گزارش پیمایش ملی وضعیت اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعة ایران. با همکاری دانشگاه تهران و دفتر طرح­های ملی.
  23. صادقی، رسول و مریم رضایی. (1398). «بررسی تأثیر جهت‌گیری‌های ارزشی‌ـ فرهنگی بر نوع نگرش به ازدواج جوانان در شهر تهران». مطالعات راهبردی ورزش و جوانان. 18(45).
  24. عباسی شوازی، مجمدجلال و مرجان رشوند. (1396). «سهم ارزش ازدواج بر وضعیت ازدواج زنان 34-2 ساله شهر تهران». نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران. 13(26).
  25. فاصلی، نعمت­الله. (1391). خانواده و زندگی شهری: تحول خانواده­ها در بستر تجدد، شهرنشینی و رسانه­ای شدن. تهران؛ تیسا.
  26. قانعی­راد، محمدامین و فاطمه عزلتی مقدم. (1389). «بررسی انتقادی تشخیص­ها و سیاست­گذاری­ها در مسائل خانواده و ازدواج». مسائل اجتماعی ایران. 1(1).
  27. کاظمی­پور، شهلا. (1400). «تغییرات فرهنگی و تحول خانواده معاصر با تأکید بر ازدواج و فرزندآوری». فصلنامه رهپویة ارتباطات و فرهنگ. 1(1).
  28. کرمی قهی، محمدتقی و مینا موسوی­زاده. (1394). «سنخ­شناسی نگرش به ارزش­های سنتی خانواده». مطالعات جنسیت و خانواده. 3(2).
  29. کرمی، محمدتقی و فراهانی، مژگان. (1395). «استراتژی‌های خانواده ایرانی در مواجهه با دیالکتیک فردیت و خانواده؛ نشانه شناسی خانواده در سینمای ایران». مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 12(44).
  30. محمدپور، احمد، رضایی، مهدی، پرتوی، لطیف و صادقی، رسول. (1388). «بازسازی معنایی تغییرات خانواده به شیوه نظریه زمینه­ای: (مطالعه موردی: ایلات منگور و گورک)». خانواده پژوهی. 5(19).
  31. Abbasi-Shavazi, M. J. & McDonald, P. (2008). Family Change in Iran: Religion, Revolution, and the State. International Family Change: Ideational Perspectives. 177-198.
  32. Aghajanian, A. (2001), Family and Family Change in Iran, in Diversity in Charles B. Hennon and Timothy H. Brubaker, Belmont, Ca (2001), Families: A Global Perspective, Wadsworth Publishing Company.
  33. Beck, U.and Beck-Gernsheim, E. (2002) Individualization: Institutionalized Individualism and Its Social and Political Consequences, SAGE, Thousand Oaks, CA.
  34. Goode, W. J. (1963). “Industrialization and family change,” in B.F. Hoselitz and W.E. Moore (eds.), Industrialization and Society. Mouton: UNESCO, pp. 237–255.
  35. Kagitcibasi, C. (1996). Family and Human Development Across Cultures: A View from the Other Side. Lawrence Elbaum Associates, Inc.
  36. Layte, R.and Whelan, C.T. (2002) Cumulative disadvantage or individualisation? A comparative analysis of poverty risk and incidence. European Societies, 4 (2), 209–233.
  37. Van deKaa, Dork, J (2002). The Idea of a Second Dempgraphi
  38. Zaidi, Batool & Philip Morgan S. (2017). The Second Demographic Transition Theory: A Review and Apprasial. Annual Review of Sociology. 43. 473-492.Ddoi: 1146/annurev-soc-060116-053442