مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

چالش های خانواده اسلامی در جمهوری اسلامی ایران و ارائه رویکردی جهت مقاوم سازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید سعید زاهد زاهدانی 1
مریم هاشم پور 2
1 دانشیار جامعه‌شناسی و مدیر پژوهشکدۀ تحول در علوم انسانی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دکتری جامعه‌شناسی و مدیر پژوهشی پژوهشکدۀ تحول در علوم انسانی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
از حدود یک‌صد و پنجاه سال پیش تاکنون با ورود مدرنیزم به ایران خانواده ایرانی‌اسلامی در چالش با الگوی خانواده در تمدن مدرن قرار گرفته است. فرهنگ تمدن مدرن بر اساس سکولاریزم و انسان‌گرائی تنظیم‌شده و فرهنگ ایرانی-اسلامی پایه‌های خود را بر خالقیت و ربوبیت الهی قرار داده است. این پایه‌های اعتقادی و فکری در هر دو فرهنگ روبناهایی را رقم‌زده که درنهایت در فرهنگ عمومی به سبک زندگی‌های متفاوتی رسیده است. امروز خانواده در جمهوری اسلامی ایران بین این دو فرهنگ و سبک زندگی قرارگرفته و عوامل تهاجم فرهنگی غرب در تلاش‌اند تا الگوی خانوادۀ تمدن مدرن را بر سبک زندگی خانوادۀ ایرانی اسلامی تحمیل نمایند. در این مقاله با اتکا به نظریۀ خانواده در جامعه‌شناسی با رویکرد سه وجهی و با استفاده از روش مطالعۀ تطبیقی به ترسیم الگوی خانواده در تمدن مدرن و نیز تمدن اسلامی می‌پردازیم. سپس با روش مقایسه‌ای نشان خواهیم داد در این چالش فرهنگی کدام‌یک از اقلام خانواده اسلامی در مقابل چه اقلامی از الگوی خانواده غربی قرارگرفته است. غیر از فرهنگ بنیادی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ عمومی نیز در این دو الگوی فرهنگی در مقابل هم دچار چالش‌های جدی می‌باشند. درنهایت به این موضوع می‌پردازیم که چگونه می‌توانیم برای مقوم سازی خانواده اسلامی و غلبه بر تهاجم فرهنگی الگوی سکولار، تلاش کنیم.
کلیدواژه‌ها
سکولاریسم
انسان‌گرائی
ربوبیت الهی
ولایت در خانواده
  1. آبادیان، ح. (1374) مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه. چاپ اول. تهران: نشر نی.
  2. احمدزاده، م.ا؛ و نیازی، م. (1399). ساخت فرهنگی-اجتماعی نهاد ازدواج در دوره قاجار (تحلیلی از فرآیند و الگوی ازدواج)، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 9(1)، 3-22.
  3. آزاد ارمکی، ت. (1398). جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، چاپ هشتم، تهران: انتشارات سمت.
  4. اسحاقی، سید حسین (1384)، تأملی بر پیکره و پیامدهای فمینیسم اسلامی، مجله رواق اندیشه، شماره 44، 75-50
  5. بستان، حسین (1390) جامعه‌شناسی خانواده، با نگاهی به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه دانشگاه.
  6. بیگدلو، ر. (1391). کشاکش دولت و نیروهای مذهبی در مورد قوانین و جایگاه زنان در دوره پهلوی دوم (مطالعه مورد مجله «زن روز» در دهه‌های 40 و 50 ش)، مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، 11: 17-34.
  7. پیروزمند، ع. (1380)، بررسی تحلیلی الگوی فعالیت زنان در جهان معاصر، مجموعه مقالات نشست راهبردی زن و خانواده.
  8. حاجی اسماعیلی، م.ر، راعی، م. دهقانی، ل. (1389). تحلیل مستندات قرآنی حیطه‌ی مدیریت بانوان با تأکید بر سه رویکرد اندیشه‌ی اجتماعی دینی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره 46.
  9. جعفریان، ر. (1387) امکان یا امتناع ترکیب مشروطه با مشروعه. در مجموعه نویسندگان (ویراستاران)، جریان­های فکری مشروطیت (صص 147-133). تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  10. زاهد، س. (1381) جنبش­های اجتماعی معاصر ایران. تهران: سروش.
  11. زاهد زاهدانی، سید سعید (1395) جامعه‌شناسی اسلامی یا مسلمان (رویکرد سه وجهی). مقاله نظریه‌پردازانه، ارائه‌شده به سومین کنگرۀ بین‌المللی علوم انسانی اسلامی.
  12. -------- (1396). جامعه‌شناسی خانواده با رویکرد سه وجهی، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 7: 97-113.
  13. -----------(1397) نقد کتاب جامعۀ مدنی و دموکراسی در خاورمیانه، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، (ISC) سال هجدهم، شمارۀ دوازدهم، اسفند 1397، صص 180-157.
  14. زاهد، س. خواجه­نوری، ب. (1384). جنبش زنان در ایران، چاپ اول، شیراز: نشر ملک سلیمان.
  15. عباسی، س؛ و موسوی، م. (1393). نگاهی به موقعیت زنان ایران در دوره پهلوی از سال 1300 تا 1332 ش، پژوهش­نامه زنان، 5(1): 59-82.
  16. عیسی نژاد، س.م. (1387). جریان‌های فکری در نهضت مشروطیت و تداوم آن‌ها در تاریخ معاصر. در مجموعه نویسندگان (ویراستاران)، جریان‌های فکری مشروطیت (صص 347-327). تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  17. کوئن، ب. (1395). مبانی جامعه‌شناسی. (ترجمه: غ. توسلی و ر. فاضل) تهران: سمت.
  18. مزینانی، م.ص. (1387). تمایزات فکری مشروطه خواهان مذهبی و غرب‌گرا. در مجموعه نویسندگان (ویراستاران)، جریان‌های فکری مشروطیت (صص 245-207). تهران: موسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی.
  19. میرباقری، س.م. (1390). دین، مدرنیته، اصلاحات، قم، واحد تدوین و نشر فرهنگستان علوم اسلامی.
  20. -------------(1392). ترجمه عقلانیت غربی؛ از عصر مشروطه تا دوران اصلاحات. خبرگزاری تسنیم. تاریخ دریافت: 3/1/96.
  21. نظری مقدم، ج. (1402). چگونگی بازنمایی هویت زن ایرانی در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار، مطالعات ملی، 24(2): 101-124.
  22. یوسفی فر، ش؛ و جنگجو، ش. (1398). مسئله‌ی زنان و زنانگی در روزنامه­ی اطلاعات در دوره­ی پهلوی اول (1304-1320 ش) پژوهش‌نامه زنان، 2(10)، 231-254.
  23. Giddens, Anthony, (1984) The Constitution of Society, Cambridge, Polity Press.
  24. Zahed, Saeid & B. Khajenoori (2010) “Contemporary Women’s Movement in Iran”, Journal of Iranian Social Studies, 4, No. 1 Spring, pp. 87-110.
  25. Zahed Z. S. Saeid (2009) “Realist Strategy and Theory Making”, Conference of the International Journal of Arts and Science, 1(20): 36-58.