Gender and Family Studies

Gender and Family Studies

Presenting a model of peace and reconciliation between couples in the family based on the jurisprudential foundations of Islam

Document Type : Original Article

Authors
hasan raesi zada 1
sayd hesam hosseini 2
farujollah barati 3
1 PhD student in Islamic Jurisprudence and Law, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Legal Foundations, Research Center for Qur'anic Studies with an Approach to Islamic Lifestyle, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
Abstract
Jurisprudence is among the most practical and influential branches of Islamic sciences, deeply rooted in divine revelation and directly connected to the regulation of both individual and social life. Because the family constitutes the foundational unit of society in Islamic thought, jurisprudential teachings concerning marriage and spousal relations occupy a central position in maintaining social harmony and moral order. The present study sought to develop a model of peace and reconciliation within the family based on Islamic jurisprudential foundations and to identify the principal factors that contribute to harmony between spouses.
The research employed a qualitative design using conventional content analysis. The statistical population included Qur’anic verses, authentic hadiths, classical and contemporary jurisprudential texts, legal sources, and scholarly works related to family life and marital relations. Through purposive sampling, twenty-five information-rich sources were selected for in-depth analysis. Data collection and analysis were conducted simultaneously through open coding, axial coding, and inferential coding procedures. To enhance the trustworthiness of the findings, triangulation, respondent validation, and peer review strategies were applied throughout the research process.
The findings revealed that peace and reconciliation in family life can be explained through two broad categories of jurisprudential factors: practical factors and theoretical factors. Practical factors include mechanisms such as referral to arbitration in marital disputes, specific temporal restrictions on divorce, and the husband’s obligation to provide maintenance for a revocable divorced wife during the waiting period. Theoretical factors include principles such as the inadmissibility of a condition of option in marriage contracts and the financial independence of the wife. In total, the analysis identified five core categories and forty-three related concepts that collectively form the proposed model of family peace and reconciliation.
The first category is satisfaction and fulfillment of sexual needs. The data indicate that mutual responsiveness to legitimate emotional and sexual needs is a major source of intimacy and stability in marriage. Conversely, prolonged neglect or abandonment of marital relations by either spouse tends to generate emotional distance, tension, and conflict.
The second category is adherence to religious precepts. Shared commitment to religious beliefs and practices strengthens emotional bonds, reinforces mutual trust, and creates a moral framework for resolving disagreements. The findings suggest that religious commitment contributes not only to individual piety but also to the preservation and strengthening of family life.
The third category concerns family management, commitment, and the husband’s responsibility. Islamic jurisprudence assigns complementary roles to spouses: the wife is associated with affection, compassion, and the nurturing of children, while the husband bears responsibility for the protection, support, and administration of family affairs. When these responsibilities are exercised with justice and mutual respect, they contribute significantly to domestic tranquility.
The fourth category is observance of mutual jurisprudential obligations and commitments. A functional family is characterized by reciprocal responsibility and cooperation. Although Islamic law specifies certain duties for each spouse, the effective management of married life depends on both partners striving for each other’s comfort, emotional security, and well-being. Failure to honor these mutual commitments often leads to unresolved conflicts and weakened family cohesion.
The fifth category is good companionship. The study shows that good companionship is not merely a recommended ethical virtue but a reciprocal obligation that underlies healthy marital interaction. Its manifestations are broad and context-dependent; when guided by religious and social norms, good companionship promotes empathy, dignity, cohesion, and long-term stability within the family.
Overall, the study demonstrates that both practical and theoretical jurisprudential principles can play an effective role in fostering peaceful and reconciliatory spousal relationships. Adherence to Islamic jurisprudential teachings not only cultivates affection and cooperation between spouses but also contributes to broader social well-being. The jurisprudential solutions proposed within the Islamic tradition more than fourteen centuries ago continue to offer valuable resources for addressing contemporary marital conflicts and strengthening the institution of the family.
In light of these findings, institutions concerned with family welfare—including counseling centers, arbitration bodies, educational institutions, religious guidance organizations, family affairs agencies, and municipal social services—should develop coordinated and systematic programs grounded in these jurisprudential principles. Creating a peaceful and emotionally secure family environment through such measures can help prevent marital disruption, enhance family resilience, and serve as an important protective factor against various forms of social deviance and instability.
Keywords
model
peace and reconciliation
family
couples
jurisprudential foundations in Islam
* قرآن مجید‌ (1391). ترجمة مهدی الهی قمشه­ای، قم: مؤسسة انتشارات سازمان دار القرآن الکریم.
1.                    ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد‌‌ (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
2.                    ابن‌بابویه، محمد بن علی‌ (1413ق). من لایحضر الفقیه. چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
3.                    ابوالمعالی، خدیجه‌ (1400). پژوهش کیفی از نظریه تا عمل. تهران: انتشارات نشر علم.
4.                    احسایی، ابن‌ابی‌جمهور محمد بن علی‌ (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیه. چاپ اول، قم: دار سید الشهداء7 للنشر.
5.                     احمدی، نیره، شریعتی، الهام و میرخانی، عزت‌السادات‌ (1400). ظرفیت اصول حاکم بر خانواده در حل تعارضات خانوادگی. مطالعات زن و خانواده، 9‌ (3)، 102-128.
6.                    اردبیلی، احمد بن محمد‌ (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
7.                    اسدیان، عقیل و صداقت، کامران‌ (1393). تبیین جامعه‌شناختی عوامل اجتماعی مؤثر بر طلاق‌ (مطالعة موردی شهرستان قائم‌شهر). جامعه‌شناسی کاربردی، 25 (2)، 97-116.
8.                    اصفهانی (فاضل هندی) محمد بن حسن‌‌ (1416ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعةه مدرسین حوزة علمیه قم.
9.                    افروز، غلامعلی‌ (1399). خانوادة متعالی در سایة حاکمیت حقوق عاطفی. فصلنامة علمی - پژوهشی خانواده و پژوهش، 17 (۱)، ۱۱-۲۰.
10.               امانی، رزیتا‌ (1394). مقایسة تعارض زناشویی در ساختار توزیع قدرت در خانواده. فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده،10‌ (32)، 41-52.
11.               انصاری‌‌ (شیخ الاعظم)، مرتضی‌ (1422ق). المکاسب. چاپ دوم، قم: انتشارات شریعت.
12. بهجت، محمدتقی (1428ق). استفتائات (فقه فتوایی). چاپ اول، قم: انتشارات دفتر حضرت آیت‌الله بهجت.
13.               بحرانی آل‌عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم‌‌ (1405ق). الحدائق الناصره فی احکام العترة الطاهره. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
14.               پاینده، ابوالقاسم‌ (1382). نهج الفصاحه:‌‌ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول6. چاپ چهارم، تهران: انتشارات دنیای دانش.
15.               پناهی، محمدحسین و زارعان، منصوره‌ (1391). سلامت خانواده و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن. فصلنامة علوم اجتماعی، 19 (59)، 1-40.
16. الجبعی العاملی (الشهید الثانی)، زین‌الدین بن علی (1412ق). الروضة البهیه فی شرح المعة الدمشقیه. الطبع الثانی، بیروت: انتشارات  دار احیاء التراث العربی.
17.               الجبعی العاملی‌ (الشهید الثانی)، زین‌الدین بن علی‌ (1445ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. چاپ پنجم، قم: انتشارات مؤسسة المعارف الاسلامیه.
18.               جوادی آملی، عبدالله‌‌ (1389). تسنیم تفسیر قرآن کریم. چاپ دوم، قم: انتشارات اسراء.
19. حکیم، سیدمحسن (1410ق). منهاج الصالحین (المحشی). الطبع الاولی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
20.               حر عاملی، محمد بن حسن‌‌ (1409ق). تفصیل وسائل الشیعه الی التحصیل مسائل الشریعه. چاپ اول، انتشارات مؤسسة اهل‌بیت:، قم.
21.               حسن‌زاده، صالح‌ (1393). عوامل تحکیم خانواده در فرهنگ اسلامی. پژوهشنامة معارف قرآنی، 4 (15)، 45-68.
22.               حیدری، حسین، جهانی دولت‌آباد، اسماعیل، چیت‌ساز، محمدجواد و قلیچ، مرتضی‌ (1403). پایداری و استحکام خانواده و عوامل مؤثر بر آن: تحلیل ثانویة داده‌های پیمایش ملی خانواده. فصلنامة خانواده و پژوهش، 21‌ (4)، 23-44.
23. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1421ق). البیع.  چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
24.               خویی، سیدابوالقاسم‌‌ (1410ق). منهاج الصالحین. چاپ بیست‌وهشتم، قم: انتشارات مدینة العلم.
25.               دیلمی، حسن بن محمد‌ (1412ق). ارشاد القلوب الی الصواب‌ (للدیلمی). چاپ اول، قم: انتشارات الشریف الرضی.
26.               الراغب الاصفهانی، حسین بن محمد بن مفضل‌‌ (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. الطبع الاول، لبنان: انتشارات دار العلم.
27.               رضی، سیدشریف‌‌ (1397). نهج‌البلاغه. چاپ سوم، اصفهان: انتشارات آثار فرهنگ برتر.
28.               زرگر، فاطمه و نشاط‌دوست، حمیدطاهر‌ (1386). بررسی عوامل مؤثر در بروز طلاق در شهرستان فلاورجان. خانواده‌پژوهی، 3 (3)، 737-749.
29.               سجادی، سیدابراهیم‌ (1383). ​​هم‌گرایی و فروپاشی نهاد خانواده در قرآن. پژوهش‌های قرآنی (ویژه‌نامة قرآن و آسیب‌های اجتماعی)، 10 (37 و 38)، 146-183.
30.               شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی‌ (1415ق). الانتصار فی انفرادات الامامیه. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
31.               طباطبایی حائری، سیدعلی بن محمد‌ (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام باالدلائل‌ (ط- الحدیثه). چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسة آل البیت:.
32.               طباطبایی قمی، سیدتقی‌‌ (1426ق). مبانی منهاج الصالحین. چاپ اول، قم: انتشارات منشورات قلم الشرق.
33.               طباطبایی، سیدمحمدحسین‌ (1396). تفسیر المیزان. چاپ سی‌ونهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
34.               الطبرسی، فضل بن حسن‌ (1426ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن و الفرقان. چاپ اول، تهران: انتشارات اسوه.
35.               طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن‌‌ (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. چاپ سوم، تهران: انتشارات المکتبة المرتضویه لاحیاء الاثار الجعفریه.
36.               طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
37.               طیموری فرد، سیدعین‌الله، ضرغام حاجبی، مجید و منیرپور، نادر‌ (1400). اثربخشی آموزش برنامة تقویت خانواده بر سلامت روان و کیفیت زندگی در مدرسة نوجوانان ۱0-۱4ساله. فصلنامة علمی- پژوهشی خانواده و پژوهش، 18 (۲)، ۴۱-۵۸.
38.               عنایت، حلیمه‌، دسترنج، منصوره و سلمانی، فائز‌ (1390). بررسی عوامل مرتبط با اختلافات خانوادگی. فصلنامة زن و جامعه، 2 (5)، 1-20.
39.               فرهنگی، علی‌اکبر و صفرزاده، حسین (1394). روش های تحقیق در علوم انسانی (با نگرش پایان‌نامه‌نویسی). تهران: انتشارات برایند پویش.
40.               فخرالمحققین حلی، محمد بن حسن بن یوسف‌ (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسة اسماعیلیان.
41.               قائمی، علی‌ (1392). نظام زندگی خانوادگی در اسلام. تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان.
42.  منصور، جهانگیر و زارعی، حسین (بی‌تا). قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات دوران.
43. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. چاپ چهارم، تهران: انتشارات دار الکتب الاسلامیه.
44.               گیدنز، آنتونی‌ (1384ش). چشم‌انداز خانواده. ترجمة محمدرضا جلایی‌پور، چاپ سوم، تهران: انتشارات آفتاب.
45.               لنکرانی، محمد فاضل موحدی‌ (1421ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله‌‌ (النکاح). چاپ اول، قم: انتشارات مرکز فقهی ائمة اطهار:.
46.               لیاد، محمدرضا، ناهیدپور، فرزانه، آزادی، شهدخت و یادگاری، هاجر‌ (1393). نقش خانوادة ‌اصلی در تمایز خود و تعارضات ‌زناشویی. نشریة روان‌پرستاری، 2 (2)، 81-91.
47.               مجلسی، محمدباقر‌ (1403ق). بحار الانوار. الطبع الثانی، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
48.               محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن‌ (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چاپ دوم، قم: انتشارات مؤسسة اسماعیلیان.
49.               محقق داماد، مصطفی‌ (1376). بررسی فقهی حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن. چاپ ششم، تهران: نشر علوم اسلامی.
50.               مطهری، مرتضی (1403). نظام حقوق زن در اسلام. چاپ هشتادوهفتم،  تهران: انتشارات صدرا.
51.               مکارم شیرازی، ناصر‌‌ (1424ق). النکاح. چاپ اول، قم: انتشارات مدرسة امام علی بن ابی‌طالب7.
52.               مکی العاملی‌‌ (الشهید الاول)، محمد بن جمال‌الدین‌ (  1384). اللمعة الدمشقیه. چاپ دوم، تهران: انتشارات خط سوم.
53. مظاهری، حسین (۱۳۹۱). اخلاق در خانواده. چاپ اول. قم: دفتر نشر معارف.
54.               مؤسسة آموزشی و پژوهشی قضا‌ (1391). گنجینة استفتائات قضایی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی قضا.
55.               موسوی خمینی‌‌ (امام)، سیدروح‌الله‌ (1386). تحریر الوسیله. چاپ پنجم، قم: مؤسسة انتشارات دار العلم.
56.               موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا‌ (1413ق). هدایة العباد. چاپ اول، قم: انتشارات دار القرآن الکریم.
57.               نادری، عزت‌الله و سیف نراقی، مریم (1399). روش­های تحقیق و چگونگی ارزشیابی در علوم انسانی. چاپ هفدهم، تهران: انتشارات ارسباران.
58.                  نجفی، محمدحسن‌‌ (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. الطبع السابع، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
 
59.                  Adams, R., & Laursen, B.‌ (2001). The Organization and Dynamics of Adolescent Conflict with Parents and Friends. Journal of Marriage and Family, 63‌ (1), 97-110.
60.                  Bardin, L.‌ (1989). Lanalyse de Contenu. P.U.F. Paris.
61.                  Bodenmann, G.‌ (1997). Can Divorce be prevented by enhancing the Coping Skills of Couples? Journal of Divorce & Remarriage, 27‌ (3-4), 177-194.
62.                  Markman, H., Stanley, S. M., & Blumberg, S. L.‌ (2001). Fighting for your Marriage: Positive Steps for Preventing Divorce and Preserving a Lasting Love.
63.                  Maxwell, J. A. (2012). Qualitative Research Design: An interactive Approach. Sage publications.
64.                  McGrath‌, Philip (2010). How to save you're Marriage. Translated by Gholam Hossein Khanghani, First Edition, and Nesl Navandish Press.
65.                  Satir, Virginia (2018). Adamsazi. Translator: Behrouz Birshak, ‌ Rushd Press.
66.                  Soanes, C., & Hawker, S.‌ (2014). Compact Oxford English Dictionary. Oxford University Press.
67.                  Saldaña, J. (2021). The Coding Manual for Qualitative Researchers. The Coding Manual for Qualitative Researchers, 1-440.
68.                  Wilkinson, D. & Brimingham, P.‌ (2003). Using Research Instuments: A Guide ForResearchers. London: Routeledge.