مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

مفهوم پردازی اندیشمندان حوزه خانواده از مقاومت اخلاقی در برابر تهدیدهای نوظهور: مبتنی بر رویکرد پدیدارنگارانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده
چکیده
جهانی‌سازی ارزش‌های مدرنیته ذیل اندیشه‌های غرب با تغییر در بافت گفتمانی ساختار نظام دینی و اجتماعی‌‌‌‌‌‌ موجب پدید آمدن بحران و تحولات عمیقی در تمامی عرصه‌ها ازجمله ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی در بستر خانواده شد. در این رویه با پیشرانی ترتیبات نهادی ذیل دولت‌سازی مدرن و توسعۀ فناوری در عرصه‌های گوناگون‌‌‌‌‌‌، معروف‌های جهانی ‌جایگزین ارزش‌های اخلاقی و کارکردهای سنتی خانواده شد. در این فضا، اندیشمندان اسلامی برای یافتن هویت خانواده در بستر دینی و بومی‌‌‌‌‌‌، رهایی از پیامدهای استعمار نوی فرهنگی در عرصۀ خانواده‌‌‌‌‌‌ و بازتولید فرهنگ دینی و بومی به توسعۀ ایدۀ مقاومت از عرصه‌های سیاسی و اجتماعی به حیطۀ خانواده روی آوردند. این ایده با نفی رویکرد تمدنی و آکادمیسم غربی، مشروعیت اصول و ارزش‌های مدرنیتۀ غربی به عنوان معیار تحول خانواده و اجتماع را به چالش می‌کشد. ازآنجایی‌که ایدۀ مقاومت در بستر خانواده و ارزش‌های اخلاقی، مفهومی انتزاعی و نوظهور در این عرصه است‌‌‌‌‌‌، تلاش این مطالعه نه با هدف مرئی‌سازی ادراکات از آنچه بوده است‌‌‌‌‌‌، بلکه به دنبال ساختاربندی مفاهیم و بدیل‌های مدنظر اندیشمندان صاحب ایدۀ مقاومت‌‌‌‌‌‌ با هدف افق‌گشایی در زمینۀ حل معضل جهانی‌شدن ارزش‌های مدرن و استحالۀ خانوادۀ ‌ایرانی - اسلامی است. بدین منظور این مطالعه با بهره‌گیری از روش پدیدارنگاری و بر اساس تحلیل مصاحبه‌های صورت‌گرفته با پانزده تن از نخبگان حوزۀ خانواده‌‌‌‌‌‌، در صدد بازنمایی ابعاد و مؤلفه‌های پدیدۀ مقاومت در خانواده برآمده است. داده‌های حاصل از تحلیل در طبقات توصیفی چهارگانه (مختصات صحنۀ درگیری‌‌‌‌‌‌، مختصات عناصر صحنۀ درگیری‌‌‌‌‌‌، مختصات مقاومت‌‌‌‌‌‌، کنش‌ها و ابزارهای مقاومت) ذیل یک افق ادراکی مشترک (فراگیری) احصا شدند.
کلیدواژه‌ها

1.  قرآن کریم.
2. امانی، حجت و حسن بلخاری قهی و صداقت جباری کلخوران؛ «خوش‌نویسی اسلامی، نماد مقاومت در برابر روند غربی شدن (با تکیه بر نظریۀ مطالعات پسااستعماری)»؛ باغ نظر، س18، ش100، 1400، ص21-30.
3. بزرگ‌مقام‌‌‌‌‌‌، محسن‌‌‌‌‌‌؛ «اطلاق و نسبیت اخلاقی‌‌‌‌‌‌»؛ کیهان اندیشه‌‌‌‌‌‌، ش58، 1373، ص30-58.
4. پولادی‌‌‌‌‌‌، کمال؛ تاریخ اندیشۀ سیاسی در غرب (قرن بیستم)‌‌‌‌‌‌؛ تهران: نشر مرکز، 1383.
5. پین، مایکل؛ فرهنگ اندیشۀ انتقادی، از روشنگری تا پسامدرنیته؛ ترجمۀ پیام یزدان­جو؛ تهران: نشر مرکز، 1383
6. جمشیدی‌ها، غلامرضا و سهیلا صادقی فسایی و منصوره لولاآور؛ «نگرش جامعه‌شناختی بر تأثیر فرهنگ مدرن از منظر جنسیتی بر تحولات خانواده در تهران»؛ زن در فرهنگ و هنر، س5، ش2، 1392، ص183-198.
7. حیدرى‌‌‌‌‌‌، محمد‌‌‌‌‌‌؛ معجم الأفعال المتداولة و مواطن استعمالها؛ 1 ج‌‌‌‌‌‌، چ1، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه‌‌‌‌‌‌، 1381.
8. دکارت‌‌‌‌‌‌، رنه؛ تأملات در فلسفۀ اولى‌‌‌‌‌‌؛ ترجمۀ احمد احمدى‌‌‌‌‌‌؛ چ3‌‌‌‌‌‌، تهران: سمت، 1381.
9. راغب اصفهانی‌‌‌‌‌‌، حسین بن محمد‌‌‌‌‌‌؛ المفردات الفاظ قرآن؛ ترجمۀ غلامرضا خسروی؛ تهران: انتشارات رضوی، 1362.
10. رجائی، ملیحه و طاهره جاویدی کلاته جعفرآبادی و علیرضا صادق‌زاده قمصری و بختیار شعبانی ورکی؛ «تبیین تربیت گفت‌وگومحور در نظریۀ انتقادی مقاومت: مطلوبیت و امکان تحقق آن در نظام آموزشی ایران»؛ پژوهش‌نامۀ مبانی تعلیم و تربیت، س9، ش2، 1398، ص85-104.
11. رحیم‌پور ازغدی‌‌‌‌‌‌، حسن؛ «اسلام و مدرنیته (عقل‌گرایی و انسان‌گرایی)»؛ کتاب نقد‌‌‌‌‌‌، ش23، 1381، ص193-220.
12. رضــایی‌‌‌‌‌‌، محمــد؛ «بحــران در بازتولیــد هژمــونی دولــت از طریــق گفتمــان مدرســه»؛ پایان‌نامۀ دکتری‌‌‌‌‌‌، دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران، 1384.
13. رضایی‌‌‌‌‌‌، مصطفی؛ تعامل یا تقابل مدرنیته و مهدویت‌‌‌‌‌‌؛ قم: نسیم کوثر، 1400.
14. زاهدی تیر‌‌‌‌‌‌، اصغر‌‌‌‌‌‌ و محمدهادی امین ناجی‌‌‌‌‌‌؛ «بررسی مفهوم مقاومت با رویکرد اجتماعی در آیات قرآن» (عنوان عربی: مفهوم المقاومة بمقاربة اجتماعیة فی آیات القرآن الکریم)؛ مطالعات تفسیری‌‌‌‌‌‌، س10، ش38‌، 1398، ص221-236.
15. ژیرو‌‌‌‌‌‌، هنری؛ به سوی تعلیم و تربیت پست‌مدرن؛ ترجمۀ مرتضی جیریایی؛ تهران: نشر نی، 1381.
16. سجادی‌‌‌‌‌‌، سیدمهدی؛ «تعلیم و تربیت اخلاقی و ارزشی»؛ مسجد‌‌‌‌‌‌، ش44، 1383، ص144-165.
17. سعیدی‌‌‌‌‌‌، روح­الامین؛ «صنعت فرهنگ (کندوکاوی در اندیشۀ مکتب فرانکفورت)»؛ فصلنامۀ رهاورد سیاسی‌‌‌‌‌‌، ش21، 1387، ص79-98.
18. سعیدیان، مریم؛ (1394). «اصول و ارزش‌های اخلاقی در نهاد خانواده بر اساس آموزه‌های وحیانی و سیرۀ اهل‌بیت:»؛ پژوهشنامۀ حکمت اهل‌بیت:؛ (توقف انتشار)، س2، ش1، 1394، ص61-80..
19. شارع‌پور‌‌‌‌‌‌، محمود؛ جامعه­شناسی آموزش‌وپرورش‌‌‌‌‌‌؛ تهران: سمت‌‌‌‌‌‌، 1383.
20. صادقی فسایی، سهیلا‌‌‌‌‌‌ و ایمان عرفان‌منش؛ (1392). «تحلیل جامعه‌شناختی تأثیرات مدرن شدن بر خانوادۀ ایرانی و ضرورت تدوین الگوی ایرانی – اسلامی»؛ زن در فرهنگ و هنر، س5، ش1، 1392، ص68-84.
21. عضدانلو‌‌‌‌‌‌، حمید؛ آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی؛ تهران: نشر نی، 1384.
22. علیزاده، بیوک و آیلار ملکی؛ «نقش ابتلا به شداید در تقویت روحانی انسان با تأکید بر آرای امام خمینی (در شرح چهل حدیث و شرح حدیث جنود عقل و جهل»؛ پژوهشنامۀ متین، س13، ش53، 1390، ص117-139.
23. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب‌‌‌‌‌‌؛ القاموس المحیط؛ 4 ج‌‌‌‌‌‌، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1415ق.
24. کچوییان‌‌‌‌‌‌، حسین‌‌‌‌‌‌؛ تجددشناسی و غرب­شناسی: حقیقت­های متضاد؛ تهران‌‌‌‌‌‌: امیرکبیر، 1399.
25. گرو‌‌‌‌‌‌، فردریک؛ راهنمایی برای مقاومت اخلاقی: نافرمانی؛ ترجمۀ شایان اصانلو‌‌‌‌‌‌؛ تهران: نشر نیماژ‌‌‌‌‌‌، 1402.
26. ماخانی، سعید و عبدالله مرادی؛ «شناسایی مقاومت‌های فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران (با تکیه بر روش پیمایش)»؛ ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، س5، ش28، 1401، ص1352-1369.
27. مجتهدی‌‌‌‌‌‌، کریم‌‌‌‌‌‌؛ فلسفۀ نقادی کانت؛ تهران‌‌‌‌‌‌: امیرکبیر، 1380.
28. مرزوقی‌‌‌‌‌‌، رحمت‌الله؛ «تربیت سیاسی در آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران»؛ پایان‌نامۀ دکتری در رشتۀ برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه تربیت مدرس، 1379.
29. مصباح یزدی‌‌‌‌‌‌، مجتبی‌‌‌‌‌‌؛ فلسفۀ اخلاق‌‌‌‌‌‌؛ قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی‌‌‌‌‌‌، 1378.
30. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ تهران: انتشارات صدرا، 1395.
31. مظفری‌‌‌‌‌‌، افسانه و مونا اسدیان‌‌‌‌‌‌ و فرزانه شریفی‌‌‌‌‌‌؛ «گفتمان پسااستعماری در ادبیات جهان (تحلیل گفتمان رمان ریشه­ها)»؛ مطالعات رسانه­ای‌‌‌‌‌‌، س12، ش38،‌ 1396، ص1-36.
32. موسوی خمینی‌‌‌‌‌‌، سیدروح‌الله؛ انسان‌شناسی؛ تهران: مرکز حفظ و نشر آثار امام خمینی، 1387.
33. مؤمنی، عابدین و سیدحنیف رضازاده؛ «فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی»؛ پژوهشنامۀ فقه اجتماعی (پژوهشنامۀ میان‌رشته‌ای فقهی/ پژوهشنامۀ فقهی)، س11، ش2، 1402، ص311-336.
34. میرچراغ­خانی‌‌‌‌‌‌، حسین‌‌‌‌‌‌؛ تبیین نظریۀ مقاومت مبتنی بر اندیشۀ امامین انقلاب‌‌‌‌‌‌؛ قم: نشر زمزم هدایت وابسته به پژوهشکدۀ علوم اسلامی امام صادق7، 1401.