ماهیت قوامیت

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه

2 عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده

چکیده

این پژوهش به بررسی ماهیت قوّامیت مرد در فقه شیعه می‌پردازد و تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که «آیا ماهیت قوّامیتْ کارپردازی و عامل اجرایی بودن است یا نوعی ولایت؟». برای پاسخ به این پرسش در ابتدا دو آیه‌ «قوّامون» و «درجه» مورد بررسی قرار می‌گیرند؛ سپس، روایاتی که رابطه زن و شوهر و احکام این رابطه را بیان می‌کنند تحلیل سندی و دلالی می‌گردند و در پایان، آثار قوّامیت در ابواب مختلف فقهی مرور می‌گردد. این بررسی‌ها نشان می‌دهد که ماهیت قوّامیت نوعی از ولایت فقهی است که در آن نظر شوهر در برخی تصرفات همسر دخالت دارد.

کلیدواژه‌ها


الف) کتاب‌ها

1. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419ق) تفسیر القرآن العظیم، عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفی الباز، چاپ سوم، ج3.

2. ابن العربی، محمد بن عبدالله بن ابوبکر (1367ق)،  احکام القرآن، القاهره: دار احیاء الکتب العربیة، چاپ سوم، ج 1.

3. ابن بابویه،‏ محمّد بن على (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ج 1، 2 و 3.

4. ابن براج، عبد العزیز بن نحریر (1406ق)،  المهذب‏، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج 3.

5. ابن حمزه، محمد بن على (1408ق) الوسیلة إلى نیل الفضیلة، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول.

6. ابن زهره، حمزه بن علی (1417ق)، غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع، قم: مؤسسه امام صادق7، چاپ اول.

7. ابن سیده، علی بن اسماعیل (1417ق)،  المخصص، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج 4.

8. ابن عاشور، محمد بن طاهر (1420ق)،التحریر و التنویر، بیروت: موسسة التاریخ، چاپ اول، ج 4.

9. ابن عجیبة، احمد بن محمد (1419ق)،البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، القاهره: دکتر حسن عباس زکی، چاپ اول، ج 1.

10. ابن عطیة، عبدالحق بن غالب (1422ق)،المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 2.

11. ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ج 4.

12. ابن منظور، محمد بن مکرم‏ (1414ق)،  لسان العرب، بیروت: دار الصادر، چاپ سوم، ج 3، 10، 12 و 15.

13. ابن هشام، جمال الدین (1997م)، شرح قطر الندی و بل الصدی، بیروت: المکتبة العصریة، چاپ سوم.

14. ابو حنیفه، نعمان بن محمد (1385ش)، دعائم الإسلام‏، قم: مؤسسه آل البیت:، چاپ دوم، ج 2.

15. اراکى، محمد على‏ (1413ق)، رسالتان فی الارث و نفقة الزوجة، قم: مؤسسه در راه حق، چاپ اول.

16. اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق)، مجمع الفائدة و البرهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول. ج 6.

17. اصفهانی، حسین بن محمد راغب (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن الکریم، لبنان ـ سوریه: دارالعلم، الدار الشامیة، چاپ اول.

18. آلوسی، سید محمود (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القران العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ج 7.

19. آملی، محمد تقی (1380ق)، مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی، تهران: محمدتقی آملی،  چاپ اول، ج 12.

20. اندلسی، محمد بن یوسف (1420ق)،  البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، ج 3.

21. انصاری، مرتضی (1407ق)،فرائد الاصول،‌ قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ سوم، ج 2.

22. ---------- (1415ق)، المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ، چاپ اول، ج 6.

23. ---------- (1425ق)، کتاب الحج، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول.

24. بخاری، محمد بن اسماعیل(1401ق)، صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، چاپ سوم، ج 10.

25. بحرانی، یوسف بن احمد (1405ق)، الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول. ج 13، 14، 21 و 23.

26. بلاغی، محمد جواد (1420ق)، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، ج 2.

27. تبریزی، جواد بن علی (1427ق)، صراط النجاة، قم: دار الصدیقة الشهیدة، چاپ اول، ج 6.

28. ثعلبی، احمد بن ابراهیم (1422ق)،الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ج 3.

29. جعفری، محمد تقی (1378ش)، زن از دیدگاه امام علی7، تهران:‌ دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول.

30. جوادی آملی، عبدالله (1378ش)، زن در آیینه جمال و جلال، قم: نشراسراء.

31. حائری مازندرانی، محمد بن اسماعیل (1416ق)، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ج 1.

32. حرّ عاملى، محمد بن حسن‏ (1409ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت:‏، چاپ اول، ج 16 و 20.

33. ---------------- (1362ش)، امل الآمل فی علماء جبل الآمل، قم: دار الکتب الاسلامیة، بی­چا، ج 2.

34. حکیم، سید محسن‏ (1416ق)، مستمسک العروة الوثقى، قم: مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ج 10.

35. حکیم، سید محمد سعید (1415ق)، منهاج الصالحین،‌ بیروت: دارالصفوة، چاپ اول.

36. --------------- (1425ق)، مصباح المنهاج: کتاب الصوم، قم: دار الهلال، چاپ اول.

37. حلبی، تقی الدین بن نجم الدین (1403ق)، الکافی فی الفقه، اصفهان: کتابخانه‌ عمومی امیر المؤمنین7، چاپ اول.

38. حلّی، ابن ادریس محمد بن منصور (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.

39. حلّی، ابن داوود حسن بن علی (1383ش)، رجال ابن داوود، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.

40. حلّی، جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‏، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ج 1، 2 و 3.

41. حلّی، حسن بن یوسف (1381ق)، خلاصة الاقوال فی معرفة احوال الرجال، نجف، منشورات المطبعة الحیدریة، چاپ دوم.

42. --------------(1412ق)، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‏، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة چاپ اول، ج 9 و 13.

43. -------------- (1413الف)، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام‏، قم: دفتر انتشارات اسلامی چاپ اول، ج 1.

44. --------------(1413ب)، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم. ج7.

45. -------------- (1414ق)، تذکرة‌ الفقها، قم: مؤسسة‌ آل البیت:، ج 5.

46. حلّی، محمد بن حسن (1378ش)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: مؤسسه اسماعیلیان،‏ چاپ اول، ج 3.

47. حملاوی، احمد بن محمد (بی­تا)، شذا العرف فی فن الصرف، الریاض: دار الکیان.

48. خطیب، عبد الکریم (1970م)، التفسیر القرآنی بالقرآن، القاهره: دار الفکر العربی، ج 3.

49. خمینی، سید مصطفی (1418ق)، تحریرات فی الاصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، چاپ اول، ج 3.

50. خوانسارى، سید احمد (1405ق)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع‏، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ج 2 و 5‏.

51. خویی، ابوالقاسم (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، چاپ بیست و هشتم، ج 2.

52. ---------- (1418ق)، موسوعة الإمام الخویی، قم: مؤسسة احیاء آثار الإمام الخویی، چاپ اول، ج 22، 26، 28 و 35.

53. دینوری، عبدالله بن مسلم (1423ق)،الشعر و الشعراء، قاهره: دار الحدیث، ج 2.

54. رازی، محمد بن عمر فخر الدین (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ج 10.

55. روحانی، سید صادق (1412ق)، فقه الصادق علیه السلام، قم: دارالکتاب ، ج 8.

56. زبیدی، سید مرتضی حسینی (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ اول، ج 1.

57. زحیلی، وهبة بن مصطفی (1418ق)،التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت: دار الفکر المعاصر، چاپ دوم، ج 5.

58. زرکشی، محمد بن عبدالله (1391ق)،البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، چاپ اول، ج 2.

59. زمخشری، محمود (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ج 1، 2 و 4.

60. ----------- (1419ق)، اساس البلاغة، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 2.

61. سبزوارى، محمد باقر (1423ق)، کفایة الأحکام‏، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ج 2.

62. سبزواری، سید عبدالاعلی (1409ق)، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة اهل البیت:، چاپ دوم، ج 8.

63. ---------------- (بی­تا)، جامع الاحکام الشرعیة، قم: مؤسسة المنار، بی­چا.

64. سلاّر، حمزة بن عبد العزیز‏ (1404ق)، المراسم العلویة و الأحکام النبویة فی الفقه الإمامی، قم: منشورات الحرمین‏، چاپ اول.

65. سید مرتضی، علی بن حسین (1387ق)، جمل العلم و العمل، نجف: مطبعة الآداب، چاپ اول.

66. سیستانى، سید على (1417ق)، منهاج الصالحین‏، قم: مکتب آیت‌الله العظمی السید السیستانى، چاپ پنجم، ج 1 و 3.

67. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (1418ق)، همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 3.

68. شاهرودی، سید محمود (1402ق)،کتاب الحج، قم: مؤسسه انصاریان، چاپ اول، ج 2.

69. صادقی تهرانی، محمد (1365ش)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ج 7.

70. صافی، لطف­الله (1423ق)، فقه الحج، قم: مؤسسه حضرت معصومه3، چاپ دوم، ج 2.

71. صدوق، محمد بن علی، (1413ق)، من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ، ج4.

72. ----------------- (1415ق)،المقنع، قم: مؤسسة امام هادی7، چاپ اول.

73. صیمری، غایة المرام (1420ق)، غایة المرام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار الهادی، چاپ اول، ج 3.

74. طباطبائى، سید على بن محمد (1418ق)، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل، قم: مؤسسه آل البیت:‏، چاپ اول، ج 6 و 13.

75. طباطبایی قمی، سید تقی (1426ق)، مبانی منهاج الصالحین، قم: منشورات قلم الشرق، چاپ اول، ج 1.

76. طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق)،المیزان فی تفسیر القرآن، قم : منشورات جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیة فی قم المقدسة، چاپ اول، ج 2، 3، 4 و 5.

77. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1409ق)، العروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ج 2.

78. طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ج 2، 3 و 6.

79. --------------- (1377ش)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول، ج 1.

80. طبری، محمد بن جریر (1415ق). جامع البیان، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ج 3.

81. طوسى، محمد بن حسن (1387ق‌)،المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ج 1.

82. ---------------- (1400ق)،النهایة فی مجرد فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم.

83. ----------------- (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ج 5.

84. ----------------- (1415ق)‏، الفهرست‏، نجف: المکتبة الرضویة، چاپ اول.

85. ----------------- (1417ق)، العدة، قم: چاپخانه ستاره، چاپ اول، ج 1.

86. ----------------- (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

87. عاملى‏، زین الدین بن على (1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ج 11.

88. ------------------ (1422ق)، حاشیة المختصر النافع، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.

89. عاملی، محمد بن مکی (1417ق)، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ج 1.

90. عسقلانی، احمد بن علی بن حجر (1414ق)، إطراف المسند المعتلی بأطراف المسند الحنبلی، بیروت: دار‌الکلم الطیب، چاپ اول، ج 5.

91. فاضل لنکرانی، محمد (1416ق)، اجوبة السائلین، قم: دفتر حضرت آیت­الله فاضل لنکرانی، چاپ اول.

92. ------------- (1418ق)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیلة؛ الحج، قم: دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، ج 1.

93. فاضل هندى، محمد بن حسن (1416ق)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ج 5.

94. فاضل مقداد (1343ش)، کنز العرفان، تهران: المکتبة‌ الرضویة، چاپ بیست و یک، ج2.

95. فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق)،العین، قم: نشر هجرت، چاپ دوم، ج 5.

96. فضل­الله، محمد حسین (1417ق)، تأملات اسلامیة حول المرأة، بیروت: دار الملاک، چاپ اول.

97. -------------- (1418ق)، دنیا المرأة، دار الملاک، بیروت، چاپ اول.

98. فیض کاشانی، ملامحسن (1418ق)،الاصفی فی تفسیر القرآن، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ج 1.

99. فیومی، احمد بن محمد (بی­تا)،المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: منشورات دار‌الرضی، چاپ اول، ج 2.

100. قرطبی، محمد بن احمد (1364ش)،الجامع لاحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ج 2.

101. کفوی، ایوب بن موسی (1419ق)، الکلیات: معجم فی المصطلحات والفروق اللغویة، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دوم.

102. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)،الکافی‏،‏ دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ج 1، 4، 5، 6، 7، 8 و 11.

103. کوفى، محمد بن محمد اشعث‏ (بی­تا)،الجعفریات- الأشعثیات‏، تهران: مکتبة نینوى الحدیثة، چاپ اول.

104. کاشف الغطاء، حسن بن جعفر (1422ق)،انوار الفقاهه: کتاب الحج، نجف: موسسه کاشف الغطاء، چاپ اول.

105. کشی، محمد بن عمر (1348ش)،اختیار معرفة الرجال، مشهد: دانشگاه مشهد، چاپ اول.

106. ماوردی، علی بن محمد (1428ق)، النکت و العیون، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 3.

107. محقق داماد،‌ سید محمد (1401ق)، کتاب الحج، قم: چاپخانه مهر، چاپ اول، ج 1.

108. مدرسی، سید محمدتقی (1419ق)، من هدی القرآن، تهران: دار محبی الحسین، ج 2.

109. مدنی کاشانی، رضا (1411ق)، براهین الحج للفقهاء و الحجج، کاشان: مدرسه علمیه آیت­الله مدنی کاشانی، چاپ سوم، ج 2.

110. مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368ش)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، ج 3.

111. مصباح یزدی، محمد تقی (1379ش)، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران: شرکت چاپ و نشر بین­الملل، چاپ دوم.

112. مصطفوی، حسن (1402ق)،التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر، چاپ اول، ج 3 و 9.

113. مظهری، محمد ثناء الله (1412ق)،التفسیر المظهری، پاکستان: مکتبة رشدیة، ج 2.

114. مغنیه، محمد جواد (بی­تا)، التفسیر المبین، قم: بنیاد بعثت.

115. مفید، محمد بن محمد (1413ق)، المقنعة، قم: کنگره‌ جهانی هزاره‌‌‌ شیخ مفید، چاپ اول.

116. موسوى ‏عاملى، محمد بن على (1411ق)، مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام‏، بیروت: مؤسسه آل البیت:‏، چاپ اول، ج 6.

117. -------------------- (1422ق)، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ج 2 و 7.

118. نجفى، محمد حسن (1981م)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ج 2، 17، 31 و 35.

119. نحاس، احمد بن محمد (1421ق)،اعراب القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 1.

120. نیشابوری، حسین بن محمد، (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ج 1 و 2.

121. نوری، حسین، (1408)، خاتمة مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ج4.

122. هیثمی، حارث بن ابی اسامة (1413ق)، بغیة الباحث عن زوائد مسند الحارث، المدینة: مرکز خدمة‌ السنة و السیرة‌ النبویة، چاپ اول، ج 1.

123. یزیدی، محمد بن عباس (1948م)،امالی الیزیدی، حیدر آباد: مطبعة دائرة المعارف العثمانیة.

124. Al-Hibri, Azizah Y. (2001), Qur’anic foundations of the rights of Muslim women in the twenty-first century, at M. Atho Mudzhar (eds.), Women in Indonesian society: Access, empowerment and opportunity.Yogyakarta: Sunan Kalija Press.

ب) مقالات

125. شکری، شکوفه و ساهره لبریز (1370ش)، مرد، شریک یا رئیس؟!، مجله زنان، ش 2.