مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

مقاومت فرهنگی ایرانیان در برابر مدرنیزاسیون رضا خانی با تأکید بر پروژه «کشف حجاب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشکده زن و خانواده
2 هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده
چکیده
پروژۀ «کشف حجاب» از مهم‌ترین پروژه‌های تغییرات فرهنگی ایرانیان بود که به‌رغم جدیت دولتمردان در عملیاتی کردن آن و با وجود رویکرد سرکوبگرانۀ رضا خان، واکنش شدید عاملان اجتماعی در ایران را در پی داشت. پرسش پژوهش پیش‌رو این است که مقاومت ایرانیان در برابر این پروژه در چه فرایندی و از طریق چه سازوکار‌هایی رقم خورد؟ در مقاله تلاش شده مبتنی بر یک روایت تاریخی - تحلیلی و با بهره‌گیری از اسناد و گزارش‌های رسمی شهربانی و وزارت کشور، از زمینه‌ها، ویژگی‌ها، فرایندها و راهبرد‌های کنش‌های مقاومت‌آمیز نیروهای اجتماعی محافظ سنت در ایران به‌ویژه خانواده‌ها و روحانیان در برابر پروژۀ کشف حجاب، یک صورت‌بندی نظری ارائه شود. از نتایج این پژوهش ارائۀ یک سنخ‌بندی از گونه‌های مختلف مقاومت نیروهای اجتماعی ایران در پروژۀ کشف حجاب است. مقاومت ایرانیان در برابر این پروژه، مقاومتی یکسان نیست و شامل لایه‌ها و سطوح متکثری است که می‌توان آن را به سه بخش سنخ‌بندی کرد: مقاومت منفعلانه و ترک صحنۀ درگیری؛ مقاومت سیاسی؛ مقاومت فرهنگی. به نظر می‌رسد ازجمله مهم‌ترین مؤلفه‌های مقاومت فرهنگی ایرانیان، کنش مقاومت‌آمیز در بستر زندگی روزمره و وجود خلاقیت در برابر قدرت سرنیزۀ دستگاه حاکم است.
کلیدواژه‌ها

1. آبراهامیان، یرواند؛ تاریخ ایران مدرن؛ ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی؛ تهران: نشر نی، 1389.
2. آشنا، حسام‌الدین؛ از سیاست تا فرهنگ: سیاست­های فرهنگی دولت در ایران (1304-1320)؛ تهران: سروش، 1388.
3. بنت، اندی؛ فرهنگ و زندگی روزمره؛ ترجمۀ لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان؛ تهران: اختران، 1386.
4. تنکابنی، حمید؛ «فرهنگ سیاسی اقتدارگرا و ساختار دیوان‌سالاری دولت در پهلوی اول»؛ جامعه‌شناسی تاریخی، س7، ش2، بهار و تابستان 1394، ص1-26.
5. جعفری، مرتضی؛ واقعۀ کشف حجاب: اسناد منتشرنشده از واقعۀ کشف حجاب در عصر رضا خان؛ تهران: سازمان مدارک فرهنگ انقلاب اسلامی و مؤسسۀ پژوهش و مطالعات فرهنگی، 1373.
6. جعفریان، رسول؛ رسائل حجابیه: شصت سال تلاش علمی در برابر بدعت کشف حجاب؛ ج1؛ قم: دلیل ما، 1380.
7. جعفریان، رسول؛ داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
8. جمشیدی‌ها، غلامرضا و لیلا نجفیان رضوی؛ «شیوه­های مختلف مقاومت مردم ایران در برابر دستور حکومتی کشف حجاب در دورۀ پهلوی»؛ زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، س2، ش3، بهار 1390، ص37-56.
9. حکمت، علی‌اصغر؛ سی خاطره از عصر فرخندۀ پهلوی؛ تهران: وحید، 1355.
10. رضایی، محمد؛ تحلیلی از زندگی روزمرۀ دانش‌آموزی؛ تهران: انتشارات جامعه و فرهنگ، 1386.
11. سمیعی، محمد؛ نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؛ تهران: نی، 1397.
12. شفیعی، سمیه‌سادات؛ «سیری در رویکردهای نظری متأخر به مقاومت»؛ فصلنامۀ علوم اجتماعی، ش64، بهار 1393، ص139-186.
13. صادقی، فاطمه؛ زنان، قدرت و مقاومت در ایران پس از انقلاب؛ لندن: زنان و قوانین در جوامع مسلمان، 2011م.
14. صادقی، فاطمه؛ کشف حجاب: بازخوانی یک مداخلۀ مدرن؛ تهران: نگاه معاصر، 1392.
15. صدر، محسن؛ خاطرات صدرالاشراف؛ تهران: انتشارات وحید، 1364.
16. صلاح، مهدی؛ کشف حجاب، زمینه­ها، پیامدها و واکنش­ها؛ تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش­های سیاسی، 1384.
17. کاستلز، مانوئل؛ عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ؛ ترجمۀ علی پایا، احمد علیقلیان و افشین خاکباز، ج1، تهران: طرح نو، 1380.
18. کرایب، یان؛ نظریۀ اجتماعی کلاسیک، مقدمه­ای بر اندیشۀ مارکس، وبر، دورکهیم، زیمل؛ ترجمۀ شهناز مسماپرست؛ تهران: اگه، 1382.
19. مدیریت پژوهش، انتشارات و آموزش؛ خشونت و فرهنگ: اسناد محرمانۀ کشف حجاب (1322- 1313)؛ تهران: مدیریت پژوهش، انتشارات و آموزش، 1371.
20. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات؛ تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد؛ تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378.
21. مؤسسۀ فرهنگی قدر ولایت؛ حکایت کشف حجاب 1 و 2؛ تهران: مؤسسۀ فرهنگی قدر ولایت، 1380.
22. میرزایی، بیژن و مرتضی محمودی و علی کریمی و علی‌اصغر زرگر؛ «بررسی نقش روشن‌فکران در به قدرت رسیدن رضا خان»؛ علوم سیاسی، س15، ش47، 1398، ص21-50.
23. نوابخش، مهرداد و فاروق کریمی؛ «روشن‌فکر و توسعه؛ با تأکید بر کارکرد جامعه‌شناختی روشن‌فکر ایرانی»؛ مطالعات سیاسی، س2، ش6، زمستان 1388، ص33-46.
24. واعظ، نفیسه؛ «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی»؛ علوم سیاسی، ش4، زمستان 1382، ص129-148.
25. هدایت، مهدی‌قلی؛ خاطرات و خطرات؛ تهران: رنگین، 1329.
روزنامه و مجلات
26. رستاخیز (روزنامه)، صاحب‌امتیاز: مجید یکتایی، 2535.
27. زن روز (مجله)، صاحب‌امتیاز: قاسم طاهباز، سردبیر: مجید دوامی، 1347.