مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

نقش ساختار حقوقی ایران در مقاومت زدایی از خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی
چکیده
خانوادۀ مقاوم خانواده‌ای است که کارکردها و اهداف آن به‌خوبی تحقق یابد و اعضای خانواده به‌ویژه زوجین از منافع تشکیل آن بهره‌مند شوند و این خانواده بتواند خود را از آسیب‌های درونی و بیرونی مصون کند. از نگاه دینی، خانواده ریشه و اساس جامعه، محل انس و آرامش، کانون محبت، مودت و تأمین نیازهای عاطفی، بستر ارضا و تنظیم رفتار جنسی، تولیدمثل و مشروعیت‌بخشی به فرزندان، نهاد حمایت و مراقبت، راهی برای انتقال سنت‌ها و ارزش‌ها و درنهایت بهترین مسیر برای تربیت و رشد انسان است. در منابع دینی تشویق به ازدواج، تسهیل تزویج، حفظ قداست خانواده و تلاش برای استحکام و استواری روابط میان زوجین از امور مسلّم و قطعی است. در قرآن کریم از عقد ازدواج به «میثاق غلیظ» یاد شده که کاربرد انحصاری این واژه برای عقد ازدواج، بیانگر لزوم تعهد زوجین بر استحکام، پایایی و وفاداری به تعهدات است. در اسناد بالادستی کشور ازجمله اصل دهم قانون اساسی نیز تأکید شده همۀ قوانین و مقررات و برنامه‌ریزی‌های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایۀ حقوق و اخلاق اسلامی باشد. با بررسی قوانین مرتبط با خانواده همچون قانون مدنی ایران و قانون حمایت از خانواده می‌توان دریافت که سمت‌وسوی این قوانین نه‌تنها در راستای مقاومت‌زایی خانواده نیست؛ بلکه گاه مقاومت‌زداست. این قوانین را از چهار جهت می‌توان نقد و بررسی کرد: جهت اول: تدوین قوانین خانواده مبتنی بر پیش‌فرض‌های قابل انتقاد؛ جهت دوم: بی‌توجهی به تحولات خانوادۀ ایرانی و انطباق نداشتن قوانین موجود با تحولات اجتماعی؛ جهت سوم: بی‌توجهی به انواع خانواده و انعطاف‌ناپذیری قوانین شکلی در راستای اجرای عدالت در مطالبات قضایی در حوزۀ خانواده؛ جهت چهارم: رسیدگی به مشکلات و مسائل خانوادگی در مسیری غیر از سیستم قضایی.
کلیدواژه‌ها

1.       قرآن کریم.
2.      ابن‌ادریس، محمد بن ‌احمد؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1410ق.‌‌
3.      ابن‌زهره حلبى، حمزة بن على حسینى؛ غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع؛ چ1، قم: مؤسسة امام صادق7، 1417ق.
4.      ایرانی ارباطی، بابک؛ مجموعه نظرهـای مـشورتی حقـوقی؛ چ2، تهـران: انتـشارات مجد، 1385.
5.      بحرانی، یوسف بن احمد‌؛ الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة؛ تصحیح محمدتقی ایروانی و سیدعبدالرزاق مقرم؛ چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1405ق.‌
6.      بستان، حسین؛ جامعه‌شناسی جنسیت با رویکرد اسلامی؛ چ1، قم: مرکز مدیریت حوزة علمیة خواهران، 1394.
7.      بیات، فرهاد و شیرین بیات؛ شرح جامع قانون مدنی؛ چ14، تهران: ارشد، 1397.
8.      جمعی از نویسندگان؛ «نگاه ویژه: آسیب‌شناسی نگاه به زن و خانواده»؛ حورا، ش20، 1385.
9.      حر عاملى، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه؛ 30ج، چ1، قم: مؤسسة آل‌البیت:، 1409ق.
10.   حق‌شناس، جعفر؛ آسیب‌شناسی خانواده؛ تهران: مرکز امور زنان و خانواده نهاد ریاست جمهوری و دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1388.
11.    خبرگزاری تسنیم: «ریشه‌های پنج‌برابری درخواست طلاق از سمت زنان»؛ تاریخ مراجعه: 01/05/1403، در:
12.   https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/11/28/3040571
13.   موسوى خمینى، سیدروح‌الله؛ تحریر الوسیله؛ 2ج، چ1، قم: مؤسسة دار العلم، [بی‌تا].
14.   خوانساری، سیداحمد؛ جامع المدارک فی شرح مختصر النافع؛ مصحح: علی‌اکبر غفاری‌؛ چ2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان‌، 1405ق‌.
15.   دفتر آموزش روحانیون و تـدوین متـون فقهی؛ «نـرم‌افـزار گنجینـۀ آرای فقهی - قضایی».
16.   رمضانی‌فر، حدیثه و محمدعلی آدیش؛ «مطالعة تجربة زیستة افراد در مورد ازدواج سفید در ایران (مطالعة کیفی جوانان شهرستان گیلان)»؛ فصلنامة مطالعات توسعة اجتماعی - فرهنگی، دورة 7، ش1، تابستان 1397، ص195-217.
17.   زیبایی‌نژاد، محمد‌رضا؛ تحلیلی بر مهم‌ترین مسائل زن و خانواده در ایران؛ قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1393.
18.   سالاری‌فر، محمدرضا؛ خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی؛ چ1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1384.
19.   سامانۀ ملی آرای قضایی؛ در:
20.    https://ara.jri.ac.ir
21.   سجادی امین، مهدی؛ «نگاه ویژه: نگاهی به دادگاه های خانواده»؛ حورا، ش49، 1395.
22.  سیاست‌های کلی خانواده، ابلاغی 1395 (پایگاه ملی اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشور: 01/05/1403)، در:
23.    https://dotic.ir/news/5222
24.  شمس، عبدالله؛ قانون اساسی از فرمان مشروطیت تا امروز؛ تهران: انتشارات دراک، 1391.
25.  شهید ثانی، زین‌الدین بن علی؛ مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام‌؛ 15ج، چ1، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
26.  شیخ انصاری مرتضی‌ بن محمدامین؛ کتاب النکاح؛ قم: کنگرة جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق.
27.  شیخ طوسی، محمد بن حسن‌‌؛ المبسوط فی فقه الإمامیه؛ مصحح: سیدمحمدتقى کشفى؛ چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.
28.  صاحب جواهر، محمدحسن نجفی؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام؛ مصحح: شیخ عباس قوچانی‌؛ 43ج، ط7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌، [بی‌تا].
29.  طباطبایى، سیدعلى؛ ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل (ط- الحدیثه)؛ تصحیح محمد بهرهمند و دیگران؛ چ1، قم: مؤسسة آل‌البیت:، 1418ق.
30.  عاملی موسوی، محمد بن علی‌؛ نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام‌؛ تحقیق مجتبی عراقی و دیگران؛ 2ج، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1413ق.
31.   علامه حلى، حسن بن یوسف؛ تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط- الحدیثه)؛ مصحح: ابراهیم بهادرى‌؛ 6ج، چ1، قم: مؤسسة امام صادق7، 1420ق‌.
32.  علامه حلى، حسن بن یوسف؛ مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة؛ 9ج، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1413ق.
33.  فاضل مقداد بن عبداللّه سیورى؛ التنقیح الرائع لمختصر الشرائع؛ مصحح: سیدعبداللطیف حسینى کوه‌کمرى؛ 4ج، چ1، قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى، 1404ق.
34.  ‌قانون حمایت خانواده، مصوب 1353.
35.  قانون حمایت خانواده، مصوب 1391.
36.  کاتوزیان، ناصر؛ حقوق خانواده (دورة حقوق مدنی، خانواده)؛ چ1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1388.
37.  کاتوزیان، ناصر؛ مقدمة علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران؛ چ65، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1387.
38.  کلینى، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ 8ج، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407ق.
39.  گاردنر، ویلیام؛ جنگ علیه خانواده؛ قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1387.
40.  گرجی، ابوالقاسم و دیگران؛ بررسی تطبیقی حقوق خانواده؛ تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1392.
41.   محقق حلی، جعفر بن حسن‌؛ شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌؛ مصحح: عبدالحسین محمد علی بقال‌؛ 4ج، چ2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان‌، 1408ق.
42.  محقق داماد، سیدمصطفی؛ 1393، بررسی فقهی حقوق خانواده (نکاح و انحلال آن)‌؛ تهران: مرکز نشر علوم‌ اسلامی.
43.  محقق داماد، سیدمصطفی و دیگران؛ حقوق قراردادها در فقه امامیه؛ 2ج، چ7، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1394.
44.  محقق سبزواری، محمدباقر بن محمدمؤمن؛ کفایة الأحکام؛ 2ج، [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
45.  مصوبۀ نقشۀ مهندسی فرهنگی کشور، راهبرد کلان سوم، اقدامات ملی، ش16، مصوبة 15/12/1391 از مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (پایگاه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی: 01/05/1403)، در:
46.    https://rc.majlis.ir/fa/law/show/859054
47.  مقدس اردبیلی، احمد بن محمد؛ مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان؛ تصحیح مجتبی عراقی و دیگران؛ 14ج، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‌، 1403ق.‌
48.  مکارم شیرازی، ناصر؛ «استفاده از حق حبس در صورت تقسیط شدن مهریه»؛ در:
49.    https://old.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=46907&mid=263879
50.  موسوى بجنوردى، سیدحسن؛ القواعد الفقهیه؛ تصحیح مهدى مهریزى و محمدحسن درایتى؛ 7ج، چ1، قم: نشر الهادی، 1419ق.
51.   میرخانی، عزت‌السادات؛ رویکردی نوین در روابط خانواده؛ تهران: انتشارات سفیر صبح، 1379.
52.  هدایت‌نیا، فرج‌الله؛ «حق حبس زوجه برای استیفای مهر»؛ مجلۀ فقه و حقوق، س4، ش14، پاییز 1386، ص37-63.
53.  هدایت‌نیا، فرج‌الله؛ ظرفیت حقوق در تحکیم خانواده؛ تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، 1398.