مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

مبانی کلامی شریعت در مواجهه با تجدد در رسائل حجابیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری مطالعات زنان گرایش حقوق خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
2 عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.
چکیده
در سدة اخیر به واسطة رویکرد نوگرایی دینی در عرصة جهانی و گسترش آن در جوامع اسلامی، تحولاتی در بسیاری از ساختارهای اجتماعی و فرهنگی روی داد. یکی از پرچالش‌ترین مسائل در رویارویی سنت با مدرنیته، مباحثی همچون حجاب، آموزش، آزادی و فعالیت­های اجتماعی زن است. رسائل حجابیه متونی فقهی – کلامی‌اند که بازتاب‌دهندة رویارویی اندیشوران دینی با این چالش‌های نوپدید هستند. این پژوهش در پی بررسی و واکاوی رساله‌های نگاشته‌شده در فاصلة زمانی ۱۲۹۰ تا ۱۳۴7 شمسی است که برای دفاع از حکم شرعی حجاب و تبیین عقلانی آن نگاشته شده است. این پژوهش با روش کیفی تحلیل محتوا در صدد بازخوانی این مؤلفه‌ها و تأثیر آنها بر فهم دین در عصر مدرن است و تلاش دارد مبانی کلامی شریعت در رویارویی با تجدد را از میان این متون بررسی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد نگرش نویسندگان رسائل در حوزة تشریع ناظر به جنسیت را می‌توان در پنج محور اصلی صورت‌بندی کرد: نبود تنافی میان شریعت و تجدد؛ ایدة کمال دین؛ معادمحوری شریعت؛ اعتدال شریعت؛ عدالت حکمت­آمیز تشریع.
کلیدواژه‌ها

* قرآن کریم.
نهج البلاغه، دشتی، محمد، نهج البلاغه، ج۱، ص۳۸۲، حکمت ۴۳۷.
1.     آجودانی، ماشاالله (1399). مشروطة ایرانی. چاپ دوازدهم، تهران: نشر اختران.
2.     اسپنسر، هربرت و دورکیم، امیل و تونیس، فردیناند و دیگران. (1381). جامعة سنتی و جامعة مدرن. ترجمة منصور انصاری، چاپ اول،  تهران: نقش جهان.
3.     اصفهانى حائرى، غلام‌حسین (1307). فلسفة الحجاب فى وجوب النقاب. ترجمۀ محمدرضا طهرانى (توفیق یزدانى)، [بی‌جا]:‌ [بی‌نا].
4.     استراوس، آنسلم و کربین، جولیت (1390). مبانی پژوهش کیفی. ترجمة ابراهیم افشار، چاپ اول، تهران: نشر نی.
5.     بیگدلی، علی (پاییز 1385). فهم روشن‌فکران مشروطه‌خواه از مفهوم مدرنیته. پژوهشنامة علوم انسانی، (51)، 29-52.
6.     جعفریان، رسول (1380). رسائل حجابیه. چاپ دوم. قم: دلیل ما.
7.     رضایی‌پناه، امیر و نواختی مقدم، امین (تابستان 1392). واکاوی آورد علمای عصر مشروطیت در چهارچوب کلام جدید. جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 4 (2)، 57-79.
8.     رضایی‌پناه، امیر و نواختی مقدم، امین (پاییز 1391). علمای مشروطه‌خواه و مسائل کلامی ‌ـ ‌سیاسی نوپدید. مطالعات تاریخ فرهنگی، 4 (13)، 21-36.
9.     رهبر، مهدی (1388). تجدد و زایش نوگرایی دینی در ایران. پژوهشنامة علوم سیاسی، 5 (1)، 105-134.
10.                        ضیائی فر، سعید (1382). جایگاه مبانی کلامی اجتهاد. چاپ اول. قم: بوستان کتاب.
11.                        فردوسی مشهدی، مهدی (پاییز 1392). جامعه‌شناسی معرفت دینی فقیهان عصر مشروطه (مطالعة موردی: بررسی دیدگاه‌های میرزا حسین غروی نائینی). پژوهشنامة تاریخ اسلام، 3 (11)، 101-147.
12.                        کعبی، عباس (بهار 1383). تطبیق نظام حقوقی اسلام؛ حقوق وضعی معاصر (2). مجلة فقه اهل‌بیت:، 37 (37)، 95-130.
13.                        گیدنز. آنتونی  (1385). تجدد و تشخص. ترجمة ناصر موفقیان، تهران: نشر نی.
14.                        گیدنز، آنتونی (1380). پیامدهای مدرنیته. ترجمة محسن ثلاثی، چاپ دوم. تهران: مرکز.
15.                        گیدنز، آنتونی با همکاری بردسال، کارن (1387). جامعه‌شناسی. ترجمة حسن چاوشیان، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
16.                        مطهری، مرتضی (1374). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
17.                        مطهری، مرتضی (1376) عدل الهی. چاپ یازدهم، تهران: صدرا.
18.                        میراحمدی، منصور و سجادی، حمید (بهار و تابستان 1387). بنیان‌های نظری گسست از سنت در جریان نواندیشی دینی در ایران. دانش سیاسی، 4 (1)، 181-213.
19.                        هدایت‌الله، عایشه (1400). حاشیه‌های فمنیستی قرآن. ترجمة مرضیه محصص و نفیسه دانش فرد، تهران: نشر کرگدن.
20.                        ارومى فخر الاسلام، محمد صادق (تألیف در سال ۱۳۲۹ ق/ ۱۲۹۰ ش): رساله فی وجوب الحجاب، به نقل ازجعفریان، رسول (1380). رسائل حجابیه. ج1چاپ دوم. قم: دلیل ما.
21.                        اصفهانى حائرى،غلامحسین، ( ۱۳۴۶ /۱۳۰۷)،ترجمۀ فلسفة الحجاب فى وجوب النقاب، ترجمۀ محمد رضا طهرانى (توفیق یزدانى) به نقل از جعفریان رسول. رسائل حجابیه (رساله وجوب حجاب). ج 1، دلیل ما، 1380، ص 59.
22.                        فقیه شیرازى، محسن، (۱۳۴۴-۱۳۴۶ ق/ ۱۳۰۵-۱۳۰۷ ش) دفاع از حجاب، به نقل از جعفریان رسول. ج 1، دلیل ما، 1380، ص 505.
23.                        خراسانی ، میرزا ابوالفضل ( ۱۳۶۵ ق/ ۱۳۲۵ ش)، هفت رساله در دفاع از حجاب در نشریۀ الاسلام، به نقل از جعفریان رسول. ج 2، دلیل ما، 1380، ص 790.
24.                        رضوی قمی ، میرزا على اکبر (۱۳۴۴ /بهمن ۱۳۰۵) ، لب اللباب فی فلسفة الحجاب. بهنقل از جعفریان رسول. رسائل حجابیه ج 1، دلیل ما، 1380، ص 221.
25.                        نجفی گیلانی، یوسف(۶-۱۳۴۵ ق/ ۷-۱۳۰۶ ش) ، وسیله العفاف یا طومار عفت، به نقل از جعفریان رسول. ج 1، دلیل ما، 1380، ص 345.
26.                        طالقانى طهرانى ، سید ابوالحسن،( ق/ ۱۳۰۶ ش) ،محاکمه در موضوع حجاب. به نقل از جعفریان رسول ج 1، دلیل ما، 1380، ص 413.
27.                        شاهرودی، احمد، 1346ق/ 1307ش، مدینة الاسلام روح التمدن، به نقل از جعفریان رسول ج 1، دلیل ما، 1380، ج1
28.                        بلادی بوشهری، سید عبدالله،(1330ق/ 1291ش)، سدول الجلباب فى وجوب الحجاب، به نقل از جعفریان رسول ج 1، دلیل ما، 1380، ج1
29.                        مطهری، مرتضی، 1388ق/ 1347ش، مساله حجاب، به نقل از جعفریان رسول ج 1، دلیل ما، 1380، ج2
30.  Giddens, Anthony (1993). Institutional Analysis of Modernity: An Introduction. in: The Consequence of Modernity, Cambridge: Polity Press, Ch.1,1-22.