مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

ارائة الگوی صلح و سازش بین زوجین در خانواده بر اساس مبانی فقهی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق اسلامی، واحد اهواز ، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، مرکز تحقیقات پژوهش های قرآنی با رویکرد سبک زندگی اسلامی، واحد اهواز ، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران .
3 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی ، واحد اهواز ، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
چکیده
فقه یکی از کاربردی‌ترین علوم اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی بشر است که در کلام وحی ریشه دارد. هدف از این تحقیق ارائة الگوی صلح و سازش در خانواده بر اساس مبانی فقهی اسلام بود. روش تحقیق کیفی و از نوع تحلیل محتوا بود. جامعة آماری شامل کلیة مبانی فقهی و حقوقی اسلام، قرآن، احادیث معتبر و کتب علما در ارتباط با خانواده و روابط میان زوجین بود. بدین منظور 25 مورد از منابع که دارای غنی­ترین اطلاعات بودند، به صورت هدفمند انتخاب شدند و داده‌ها هم‌زمان با استفاده از مجموعه‌ای از کدگذاری‌های اولیه‌ (باز) و استنباطی تجزیه‌وتحلیل شدند. برای اعتباربخشی به فرایند تحقیق از راهبردهای همسوسازی، اعتباریابی پاسخ‌دهنده و بررسی همتایان استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان داد دو دسته عوامل فقهی عملی از قبیل «ارجاع به داوری، محدودیت زمانی خاص در طلاق، پرداخت نفقة مطلقة رجعیه از سوی زوج در ایام عده» و عوامل نظری مانند «عدم جواز شرط خیار در نکاح، استقلال زوجه در تصرف دارایی خود، شامل پنج مقولة اصلی و 43 مفهوم» از مهم‌ترین متغیرهای اصلی صلح و سازش بین زوجین در خانواده هستند. مقوله‌های اساسی عبارت‌اند از: ارضا و رفع نیازهای جنسی، عمل به دستورهای دینی، مدیریت خانواده، تعهد و مسئولیت‌پذیری زوج، رعایت الزامات و تعهدات فقهی زوجین در برابر همدیگر، حسن معاشرت با یکدیگر. نتایج نشان داد دو دسته عوامل فقهی عملی و نظری می­توانند سبب صلح و سازش در رفتارهای زوجین در خانواده شوند. عمل به دستورهای فقهی اسلام ضمن ایجاد محبت میان زوجین در خانواده سبب ارتقای سلامت اجتماعی نیز می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

* قرآن مجید‌ (1391). ترجمة مهدی الهی قمشه­ای، قم: مؤسسة انتشارات سازمان دار القرآن الکریم.
1.                    ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد‌‌ (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
2.                    ابن‌بابویه، محمد بن علی‌ (1413ق). من لایحضر الفقیه. چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
3.                    ابوالمعالی، خدیجه‌ (1400). پژوهش کیفی از نظریه تا عمل. تهران: انتشارات نشر علم.
4.                    احسایی، ابن‌ابی‌جمهور محمد بن علی‌ (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیه. چاپ اول، قم: دار سید الشهداء7 للنشر.
5.                     احمدی، نیره، شریعتی، الهام و میرخانی، عزت‌السادات‌ (1400). ظرفیت اصول حاکم بر خانواده در حل تعارضات خانوادگی. مطالعات زن و خانواده، 9‌ (3)، 102-128.
6.                    اردبیلی، احمد بن محمد‌ (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
7.                    اسدیان، عقیل و صداقت، کامران‌ (1393). تبیین جامعه‌شناختی عوامل اجتماعی مؤثر بر طلاق‌ (مطالعة موردی شهرستان قائم‌شهر). جامعه‌شناسی کاربردی، 25 (2)، 97-116.
8.                    اصفهانی (فاضل هندی) محمد بن حسن‌‌ (1416ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعةه مدرسین حوزة علمیه قم.
9.                    افروز، غلامعلی‌ (1399). خانوادة متعالی در سایة حاکمیت حقوق عاطفی. فصلنامة علمی - پژوهشی خانواده و پژوهش، 17 (۱)، ۱۱-۲۰.
10.               امانی، رزیتا‌ (1394). مقایسة تعارض زناشویی در ساختار توزیع قدرت در خانواده. فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده،10‌ (32)، 41-52.
11.               انصاری‌‌ (شیخ الاعظم)، مرتضی‌ (1422ق). المکاسب. چاپ دوم، قم: انتشارات شریعت.
12. بهجت، محمدتقی (1428ق). استفتائات (فقه فتوایی). چاپ اول، قم: انتشارات دفتر حضرت آیت‌الله بهجت.
13.               بحرانی آل‌عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم‌‌ (1405ق). الحدائق الناصره فی احکام العترة الطاهره. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
14.               پاینده، ابوالقاسم‌ (1382). نهج الفصاحه:‌‌ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول6. چاپ چهارم، تهران: انتشارات دنیای دانش.
15.               پناهی، محمدحسین و زارعان، منصوره‌ (1391). سلامت خانواده و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن. فصلنامة علوم اجتماعی، 19 (59)، 1-40.
16. الجبعی العاملی (الشهید الثانی)، زین‌الدین بن علی (1412ق). الروضة البهیه فی شرح المعة الدمشقیه. الطبع الثانی، بیروت: انتشارات  دار احیاء التراث العربی.
17.               الجبعی العاملی‌ (الشهید الثانی)، زین‌الدین بن علی‌ (1445ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. چاپ پنجم، قم: انتشارات مؤسسة المعارف الاسلامیه.
18.               جوادی آملی، عبدالله‌‌ (1389). تسنیم تفسیر قرآن کریم. چاپ دوم، قم: انتشارات اسراء.
19. حکیم، سیدمحسن (1410ق). منهاج الصالحین (المحشی). الطبع الاولی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
20.               حر عاملی، محمد بن حسن‌‌ (1409ق). تفصیل وسائل الشیعه الی التحصیل مسائل الشریعه. چاپ اول، انتشارات مؤسسة اهل‌بیت:، قم.
21.               حسن‌زاده، صالح‌ (1393). عوامل تحکیم خانواده در فرهنگ اسلامی. پژوهشنامة معارف قرآنی، 4 (15)، 45-68.
22.               حیدری، حسین، جهانی دولت‌آباد، اسماعیل، چیت‌ساز، محمدجواد و قلیچ، مرتضی‌ (1403). پایداری و استحکام خانواده و عوامل مؤثر بر آن: تحلیل ثانویة داده‌های پیمایش ملی خانواده. فصلنامة خانواده و پژوهش، 21‌ (4)، 23-44.
23. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1421ق). البیع.  چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
24.               خویی، سیدابوالقاسم‌‌ (1410ق). منهاج الصالحین. چاپ بیست‌وهشتم، قم: انتشارات مدینة العلم.
25.               دیلمی، حسن بن محمد‌ (1412ق). ارشاد القلوب الی الصواب‌ (للدیلمی). چاپ اول، قم: انتشارات الشریف الرضی.
26.               الراغب الاصفهانی، حسین بن محمد بن مفضل‌‌ (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. الطبع الاول، لبنان: انتشارات دار العلم.
27.               رضی، سیدشریف‌‌ (1397). نهج‌البلاغه. چاپ سوم، اصفهان: انتشارات آثار فرهنگ برتر.
28.               زرگر، فاطمه و نشاط‌دوست، حمیدطاهر‌ (1386). بررسی عوامل مؤثر در بروز طلاق در شهرستان فلاورجان. خانواده‌پژوهی، 3 (3)، 737-749.
29.               سجادی، سیدابراهیم‌ (1383). ​​هم‌گرایی و فروپاشی نهاد خانواده در قرآن. پژوهش‌های قرآنی (ویژه‌نامة قرآن و آسیب‌های اجتماعی)، 10 (37 و 38)، 146-183.
30.               شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی‌ (1415ق). الانتصار فی انفرادات الامامیه. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
31.               طباطبایی حائری، سیدعلی بن محمد‌ (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام باالدلائل‌ (ط- الحدیثه). چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسة آل البیت:.
32.               طباطبایی قمی، سیدتقی‌‌ (1426ق). مبانی منهاج الصالحین. چاپ اول، قم: انتشارات منشورات قلم الشرق.
33.               طباطبایی، سیدمحمدحسین‌ (1396). تفسیر المیزان. چاپ سی‌ونهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
34.               الطبرسی، فضل بن حسن‌ (1426ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن و الفرقان. چاپ اول، تهران: انتشارات اسوه.
35.               طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن‌‌ (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. چاپ سوم، تهران: انتشارات المکتبة المرتضویه لاحیاء الاثار الجعفریه.
36.               طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
37.               طیموری فرد، سیدعین‌الله، ضرغام حاجبی، مجید و منیرپور، نادر‌ (1400). اثربخشی آموزش برنامة تقویت خانواده بر سلامت روان و کیفیت زندگی در مدرسة نوجوانان ۱0-۱4ساله. فصلنامة علمی- پژوهشی خانواده و پژوهش، 18 (۲)، ۴۱-۵۸.
38.               عنایت، حلیمه‌، دسترنج، منصوره و سلمانی، فائز‌ (1390). بررسی عوامل مرتبط با اختلافات خانوادگی. فصلنامة زن و جامعه، 2 (5)، 1-20.
39.               فرهنگی، علی‌اکبر و صفرزاده، حسین (1394). روش های تحقیق در علوم انسانی (با نگرش پایان‌نامه‌نویسی). تهران: انتشارات برایند پویش.
40.               فخرالمحققین حلی، محمد بن حسن بن یوسف‌ (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسة اسماعیلیان.
41.               قائمی، علی‌ (1392). نظام زندگی خانوادگی در اسلام. تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان.
42.  منصور، جهانگیر و زارعی، حسین (بی‌تا). قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات دوران.
43. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. چاپ چهارم، تهران: انتشارات دار الکتب الاسلامیه.
44.               گیدنز، آنتونی‌ (1384ش). چشم‌انداز خانواده. ترجمة محمدرضا جلایی‌پور، چاپ سوم، تهران: انتشارات آفتاب.
45.               لنکرانی، محمد فاضل موحدی‌ (1421ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله‌‌ (النکاح). چاپ اول، قم: انتشارات مرکز فقهی ائمة اطهار:.
46.               لیاد، محمدرضا، ناهیدپور، فرزانه، آزادی، شهدخت و یادگاری، هاجر‌ (1393). نقش خانوادة ‌اصلی در تمایز خود و تعارضات ‌زناشویی. نشریة روان‌پرستاری، 2 (2)، 81-91.
47.               مجلسی، محمدباقر‌ (1403ق). بحار الانوار. الطبع الثانی، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
48.               محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن‌ (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چاپ دوم، قم: انتشارات مؤسسة اسماعیلیان.
49.               محقق داماد، مصطفی‌ (1376). بررسی فقهی حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن. چاپ ششم، تهران: نشر علوم اسلامی.
50.               مطهری، مرتضی (1403). نظام حقوق زن در اسلام. چاپ هشتادوهفتم،  تهران: انتشارات صدرا.
51.               مکارم شیرازی، ناصر‌‌ (1424ق). النکاح. چاپ اول، قم: انتشارات مدرسة امام علی بن ابی‌طالب7.
52.               مکی العاملی‌‌ (الشهید الاول)، محمد بن جمال‌الدین‌ (  1384). اللمعة الدمشقیه. چاپ دوم، تهران: انتشارات خط سوم.
53. مظاهری، حسین (۱۳۹۱). اخلاق در خانواده. چاپ اول. قم: دفتر نشر معارف.
54.               مؤسسة آموزشی و پژوهشی قضا‌ (1391). گنجینة استفتائات قضایی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی قضا.
55.               موسوی خمینی‌‌ (امام)، سیدروح‌الله‌ (1386). تحریر الوسیله. چاپ پنجم، قم: مؤسسة انتشارات دار العلم.
56.               موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا‌ (1413ق). هدایة العباد. چاپ اول، قم: انتشارات دار القرآن الکریم.
57.               نادری، عزت‌الله و سیف نراقی، مریم (1399). روش­های تحقیق و چگونگی ارزشیابی در علوم انسانی. چاپ هفدهم، تهران: انتشارات ارسباران.
58.                  نجفی، محمدحسن‌‌ (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. الطبع السابع، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
 
59.                  Adams, R., & Laursen, B.‌ (2001). The Organization and Dynamics of Adolescent Conflict with Parents and Friends. Journal of Marriage and Family, 63‌ (1), 97-110.
60.                  Bardin, L.‌ (1989). Lanalyse de Contenu. P.U.F. Paris.
61.                  Bodenmann, G.‌ (1997). Can Divorce be prevented by enhancing the Coping Skills of Couples? Journal of Divorce & Remarriage, 27‌ (3-4), 177-194.
62.                  Markman, H., Stanley, S. M., & Blumberg, S. L.‌ (2001). Fighting for your Marriage: Positive Steps for Preventing Divorce and Preserving a Lasting Love.
63.                  Maxwell, J. A. (2012). Qualitative Research Design: An interactive Approach. Sage publications.
64.                  McGrath‌, Philip (2010). How to save you're Marriage. Translated by Gholam Hossein Khanghani, First Edition, and Nesl Navandish Press.
65.                  Satir, Virginia (2018). Adamsazi. Translator: Behrouz Birshak, ‌ Rushd Press.
66.                  Soanes, C., & Hawker, S.‌ (2014). Compact Oxford English Dictionary. Oxford University Press.
67.                  Saldaña, J. (2021). The Coding Manual for Qualitative Researchers. The Coding Manual for Qualitative Researchers, 1-440.
68.                  Wilkinson, D. & Brimingham, P.‌ (2003). Using Research Instuments: A Guide ForResearchers. London: Routeledge.