مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

بازنمایی تحول رویکردهای قانونی و فقهی در گفتمان جنسیت: مطالعة موردی ماهنامة زنان (۱۳۷۹–۱۳۸۳)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای مطالعات زنان، دانشگاه ادیان، قم، ایران
2 استادیار پژوهشکده زن و خانواده، گروه فقه و حقوق، قم، ایران.
چکیده
رابطة جنسیت، دین (با تأکید بر شریعت) و قانون یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در جوامع دینی است؛ چراکه تعریف‌های دینی از جنسیت بر مسائلی همچون شکل‌گیری هویت جنسیتی و فرایند قانون‌گذاری تأثیرگذار است. این رابطه از عواملی مانند تفسیر متون دینی، بافت فرهنگی و اجتماعی و تحولات سیاسی تأثیر می‌پذیرد. در ایران این نسبت به‌ویژه در قانون‌گذاری با چالش‌های فراوانی روبه‌روست. دورة بهار اصلاحات با رشد نواندیشی دینی، اصلاح‌طلبی سیاسی و گفتمان‌سازی حقوق زنان، بستر مناسبی برای مطالعة این چالش‌ها فراهم کرده است. یکی از این گفتمان‌ها در ماهنامة زنان بین سال‌های ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۳ شکل گرفت. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی، بازنمایی این نسبت را در محتوای این ماهنامه بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد چهار مقولة کلیدی برجسته‌اند: ۱. ضرورت آگاهی زنان به عنوان بستر کنشگری؛ ۲. نقد ناکارآمدی خوانش‌های فقهی و نواندیشانه؛ ۳. تأکید بر زنانه‌نگری در تفسیر متون و مسائل؛ ۴. تلقی عدالت به‌ مثابه تساوی و برابری. نتایج نشان می‌دهد گرایش ماهنامه از اعتماد اولیه به ظرفیت‌های اصلاح دینی در چارچوب فقه پویا به سمت تردید در کارآمدی آن و پیشنهاد راه‌حل‌هایی خارج از ساختارهای فقهی مانند موازین حقوق بشری (اصول ارزشی) و اسناد بین‌المللی سوق پیدا کرده است.
کلیدواژه‌ها

1.     آزاد ارمکی، تقی (1391). بنیان‌های فکری نظریة جامعة ایرانی. چاپ اول. تهران: نشر علم.
2.     باقری، شهلا و سلیمی، ناهید (1393). بررسی جریان‌های فکری فرهنگی مؤثر بر مطالبات حقوقی زنان در ایران پس از انقلاب اسلامی. زن در فرهنگ و هنر، 6 (3)، 313-326.
3.     بدره، محسن (1400). گفت‌وگویی میان فمینیسم و اسلام. چاپ سوم، تهران: آرما.
4.     خوش‌صورت، اعظم و کاظمی، محمد خان (1397). جنسیت و مجازات در فقه و حقوق ایران. مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده، 1 (1)، 79-96.
5.     رضوی، کمال (1397). دوراهی روحانیت. چاپ دوم، اصفهان: آرما.
6.     زند رضوی، سیامک و فروغ‌زاده، سیمین (1384). سیمای جنسیت (زن و مرد) در قوانین خانواده و مجازات اسلامی. علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 2 (2)، doi: 10.22067/jss.v0i0.5258
7.     ساشوکی، مارجوری (1397). فمینیسم و دانش‌های فمینیستی: ترجمه، تحلیل و نقد مجموعه مقالات دائرة‌المعارف روتلیج. ترجمة بهروز جندقی، چاپ سوم، قم: مرکز تحقیقات زن و خانواده.
8.     شرکت، شهلا (1370). ماهنامة زنان. ج1.
9.     شرکت، شهلا (فروردین 1379- خرداد 1383). ماهنامة زنان.
10.                        شریعتی، سارا و همکاران (1396). کتاب‌شناسی انتقادی جامعه‌شناسی تشیع. تهران: نگاه معاصر.
11.                        گیدنز، آنتونی (1373). جامعه‌شناسی. ترجمة منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.
12.                        گیدنز، آنتونی (1398). تجدد و تشخص. ترجمه ناصر موفقیان. چاپ یازدهم، تهران: نشر نی.
13.                        مشیرزاده، حمیرا (1396). از جنبش تا نظریة تاریخ دو قرن فمینیسم. چاپ ششم، تهران: نشر و پژوهش شیرازه.
14.                        مطهری، مرتضی (1382). ده گفتار. تهران: صدرا.
15.                        نصرت خوارزمی، زهره؛ نصرت خوارزمی، خنانه و قاسم‌پور، فاطمه (1399). تحلیل گفتمان مطالبات فمینیسم اسلامی در جمهوری اسلامی ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9 (4)، 931-966.
16.  Badran, Margo (2013). Feminism in Islam: Secular and Religious.
17.  Barnett, Hilaire (1996). Sourcebook On Feminist Jurisprudence. Cavendish Publishing Limited, London.
18.  Barnett, Hilaire (1998). Introduction To Feminist Jurisprudence. Cavendish Publishing Limited, London.
19.  Conaghan, Joanne (2018). Gender, Law and Jurisprudence. Great Debates in Gender and Law. Palgrave Macmillan.
20. Lacey, Nicola (1998). Unspeakable Subjects: Feminist Essays in Legal and Social Theory. Hart Publishing.
21.  Levit, Nancy & Verchick, Robert R. M. (2016). Feminist Legal Theories. Feminist Legal Theory: A Primer. New York University Press.
22.  Nosrat Kharazmi, Zohreh; Motahari, Zinat, & Nosrat Kharazmi, Hannaneh (2020). The Construction of Islamic Feminism in Iran: A Critical Discourse Analysis on Zanan and Zanan-e-Emruz Magazines. Jornal of World Sociopolitical Studies, 4 (4), 733-771. SID. https://sid.ir/paper/1007365/en
23.  West, Robin & Bowman, Cynthia Grant (2019). Research Handbook On Feminist Jurisprudence. https://vdoc.pub/documents/research-handbook-on-feminist-jurisprudence-313b9774n0j0.