مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

مستند‌سازی قاعدة «الطلاق لمن اخذ بالساق»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر مرکز پژوهشی موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، فقه زن و خانواده(نویسنده مسئول)
2 هیئت علمی دانشکده زن و خانواده دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
در نظام مسائل خانواده و روابط میان زوجین برای هریک از زوجین، حقوقی تعریف شده است. یکی از حقوقی که حقی انحصاری برای زوج شمرده می‌شود، حق طلاق است که فقه شیعه نیز آن را تأیید می‌کند. قاعدة معروف «الطلاق لمن اخذ بالساق» ازجمله ادلة انحصار حق طلاق برای زوج مطرح شده است. در سخنان فقیهان امامیه از این تعبیر با عباراتی همچون «معروف» و «مقبول» یاد شده است. این در حالی است که این الفاظ در آیات قرآن کریم و متون روایی امامیه نیامده است؛ ولی در برخی روایات عامه، عباراتی قریب آمده که البته از نظر شیعه، سند معتبر ندارد. بااین‌حال مضمون این قاعده که همان انحصار حق طلاق برای زوج در قبال زوجه، ولیّ و حاکم اسلامی است، از طریق برخی ادلة شرعی، اثبات‌پذیر است. اطلاق مقامی و شواهد زبانی در آیات قرآن و نیز روایاتی مانند صحیحة محمد بن قیس و محمد بن حماد، همچنین ارتکاز متشرعه به عنوان دلیل بر قاعده است. فراوانی استناد فقیهان امامیه در مسائل گوناگون نیز بیانگر پذیرش مضمونی تعبیر فوق است؛ اما اشکال در احتمال وجود حصر اضافی نیز با کمک قراینی منتفی شده است.
کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌براج طرابلسى (قاضى)، عبدالعزیز؛ المهذب؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1406ق.
  3. ابن‌ماجه، محمد بن یزید القزوینی؛ سنن ابن‌ماجه؛ ج1، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، [بی‌تا].
  4. اصفهانى (شیخ الشریعه)، فتح‌اللّه بن محمدجواد نمازى؛ نخبة الأزهار فی أحکام الخیار؛ قم: دار الکتاب، 1398‍ق.
  5. اصفهانى (فاضل هندى)، محمد بن حسن؛ کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام؛ ج 8، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1416‍ق.
  6. اصفهانى (مجلسى اول)، محمدتقی؛ روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه؛ ج 8، قم: مؤسسة فرهنگى اسلامى کوشان‌پور، 1406ق.
  7. الالبنانی، محمد ناصرالدین؛ إرواء الغلیل فی تخریج احادیث منار السبیل؛ ج 7، بیروت: المکتب الاسلامی، 1405ق.
  8. الانباری، عبدالرحمن؛ الانصاف فی مسائل الخلاف؛ ج2، دمشق: دار الفکر، [بی‌تا].
  9. بحرانى (آل‌عصفور)، حسین بن محمد؛ الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (للفیض)؛ قم: مجمع البحوث العلمیه، [بی‌تا].
  10. بحرانى (آل‌عصفور)، یوسف بن احمد بن ابراهیم؛ الحدائق الناضره فی أحکام العترة الطاهره؛ ج25، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1405ق.
  11. البغدادی، ابوعبدالله محمد بن سعد؛ الطبقات الکبری؛ ج7، بیروت: دار صادر، 1968م.
  12. حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ تذکرة الفقهاء (ط - القدیمه)؛ قم: مؤسسة آل‌البیت:، 1388‍ق.
  13. حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق «الف».
  14. حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ مختلف الشیعه فی احکام الشریعه؛ ج7، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق «ب».
  15. حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ نهج الحق و کشف الصدق‌؛ بیروت: دار الکتاب اللبنانی، 1982م.
  16. حلی (فخرالمحققین)، محمد بن حسن بن یوسف؛ ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد؛ ج3، قم: مؤسسة اسماعیلیان، 1387ق.
  17. حلی سیورى (فاضل مقداد)، مقداد بن عبداللّه؛ التنقیح الرائع لمختصر الشرائع؛ ج2، قم: انتشارات کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى، 1404‍ق.
  18. حلی (ابن‌ادریس)، محمد بن منصور بن احمد؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1410ق.
  19. حلی، نجم‌الدین جعفر بن زهدرى؛ ایضاح ترددات الشرائع؛ ج1، قم: انتشارات کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى، 1428ق.
  20. خوانسارى، سیداحمد بن یوسف؛ جامع المدارک فی شرح مختصر النافع؛ ج3، قم: مؤسسة اسماعیلیان، 1405ق.
  21. الدارالقطنی، ابوالحسن علی بن عمر؛ سنن دارالقطنی؛ ج5، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1424ق.
  22. سبحانى تبریزى، جعفر؛ نظام الطلاق فی الشریعة الاسلامیة الغراء؛ قم: مؤسسة امام صادق7، 1414ق.
  23. سبزوارى، سیدعبدالأعلى؛ مهذّب الاحکام؛ ج26، قم: مؤسسة المنار - دفتر حضرت آیت‌الله، 1413ق.
  24. سبزوارى، على مؤمن قمّى؛ جامع الخلاف و الوفاق؛ قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر?، 1421ق.
  25. السیوطی، عبدالرحمن جلال‌الدین؛ صحیح و ضعیف الجامع الصغیر وزیادته؛ ج1، هذا الکتاب الإلکترونی، لایوجد مطبوعاً، [بی‌تا].
  26. صانعی، یوسف؛ فقه الثقلین فی شرح تحریر الوسیله؛ کتاب الطلاق، ج1، قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، [بی‌تا].
  27. صدر، محمدباقر؛ بحوث فی علم الاصول؛ تقریرات محمود هاشمی شاهرودی؛ ج3، 4 و 6، قم: مؤسسة دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت:، 1417ق.
  28. صدوق، محمد بن على بن بابویه قمى؛ الخصال؛ ج1، قم: جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‏، 1362.
  29. صدوق، محمد بن على بن بابویه قمى؛ من لایحضره الفقیه؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق.
  30. صیمرى، مفلح بن حسن (حسین)؛ تلخیص الخلاف و خلاصة الاختلاف: منتخب الخلاف؛ ج3، قم: انتشارات کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى، 1408ق.
  31. حائرى طباطبایى، سیدعلى بن محمد؛ ریاض المسائل (ط - الحدیثه)؛ ج10، قم: مؤسسة آل‌البیت:، 1418ق.
  32. طبرانی، سلیمان بن احمد؛ المعجم الکبیر؛ ج11، القاهره: مکتبة ابن‌تیمیه، [بی‌تا].
  33. طبرسى (امین‌الاسلام)، فضل بن حسن؛ المؤتلف من المختلف بین ائمة السلف؛ ج2، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه، 1410ق.
  34. طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن؛ الخلاف؛ ج4، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1407ق «الف».
  35. طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى؛ بیروت: دار الکتاب العربی، 1400ق.
  36. طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن؛ تهذیب الاحکام؛ ج7، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407ق «ب».
  37. عاملى (شهید اول)، محمد بن مکى؛ غایة المراد فی شرح نکت الارشاد؛ ج2 و 3، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم، 1414ق.
  38. عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه (المحشّى کلانتر)؛ ج5 و 6، قم: کتاب‌فروشی داورى، 1410ق.
  39. عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على؛ مسالک الأفهام الى تنقیح شرائع الاسلام؛ ج9 و 10، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه، 1413ق.
  40. عاملى، محمد بن على موسوى؛ نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1411ق.
  41. العسقلانی، ابن‌حجر؛ لسان المیزان؛ ج4، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1390ق.
  42. عمیدى، سیدعمیدالدین بن محمد اعرج حسینى؛ کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1416ق.
  43. کاشانى (فیض)، محمدمحسن بن ‌شاه‌مرتضى؛ الوافی؛ ج22، اصفهان: کتابخانة امام امیرالمؤمنین علی7، 1406ق (برگرفته از کتابخانة مدرسة فقاهت).
  44. کاشانى (فیض)، محمدمحسن بن ‌شاه‌مرتضى؛ مفاتیح الشرائع؛ ج2، قم: انتشارات کتابخانة آیت‌الله مرعشى نجفى، [بی‌تا].
  45. کرکى (محقق ثانى)، على بن حسین؛ جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ ج13، قم: مؤسسة آل‌البیت:، 1414ق.
  46. کلینى، ابوجعفر محمد بن یعقوب؛ الکافی (ط - الاسلامیه)؛ ج5 و 6، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
  47. مازندرانی خواجویی، محمداسماعیل؛ الرسائل الفقهیه؛ ج1، قم: نشر دارالکتب الاسلامی، 1411ق.
  48. مازندرانى (ابن‌شهرآشوب)، رشیدالدین محمد بن على؛ متشابه القرآن و مختلفه؛ ج2، قم: دار البیدار للنشر، 1369ق.
  49. محقق، مریم‌السادات؛ «بازپژوهی و اعتبارسنجی روایت "الطلاق بید من اخذ بالساق"»؛ نشریة حقوقی دادگستری، ش15، پاییز 1400، ص189-213.
  50. مهرپور، حسین و محمدجواد درویش­زاده؛ «تحدید قاعدة حاکمیت بی‌قیدوشرط زوج بر طلاق در فقه و حقوق موضوعة ایران»؛ مجلة دانشنامه­های حقوقی، ش11، تابستان 1400، ص173-206.
  51. مؤسسة فرهنگی فقه‌الثقلین؛ رویکردی به حقوق زنان؛ چ1، قم: انتشارات فقه‌الثقلین، 1397.
  52. نجفى (صاحب الجواهر)، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام؛ ج30، 32 و 33، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1404ق.