1
پژوهشگر مرکز پژوهشی موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، فقه زن و خانواده(نویسنده مسئول)
2
هیئت علمی دانشکده زن و خانواده دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
در نظام مسائل خانواده و روابط میان زوجین برای هریک از زوجین، حقوقی تعریف شده است. یکی از حقوقی که حقی انحصاری برای زوج شمرده میشود، حق طلاق است که فقه شیعه نیز آن را تأیید میکند. قاعدة معروف «الطلاق لمن اخذ بالساق» ازجمله ادلة انحصار حق طلاق برای زوج مطرح شده است. در سخنان فقیهان امامیه از این تعبیر با عباراتی همچون «معروف» و «مقبول» یاد شده است. این در حالی است که این الفاظ در آیات قرآن کریم و متون روایی امامیه نیامده است؛ ولی در برخی روایات عامه، عباراتی قریب آمده که البته از نظر شیعه، سند معتبر ندارد. بااینحال مضمون این قاعده که همان انحصار حق طلاق برای زوج در قبال زوجه، ولیّ و حاکم اسلامی است، از طریق برخی ادلة شرعی، اثباتپذیر است. اطلاق مقامی و شواهد زبانی در آیات قرآن و نیز روایاتی مانند صحیحة محمد بن قیس و محمد بن حماد، همچنین ارتکاز متشرعه به عنوان دلیل بر قاعده است. فراوانی استناد فقیهان امامیه در مسائل گوناگون نیز بیانگر پذیرش مضمونی تعبیر فوق است؛ اما اشکال در احتمال وجود حصر اضافی نیز با کمک قراینی منتفی شده است.
بحرانى (آلعصفور)، حسین بن محمد؛ الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع (للفیض)؛ قم: مجمع البحوث العلمیه، [بیتا].
بحرانى (آلعصفور)، یوسف بن احمد بن ابراهیم؛ الحدائق الناضره فی أحکام العترة الطاهره؛ ج25، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1405ق.
البغدادی، ابوعبدالله محمد بن سعد؛ الطبقات الکبری؛ ج7، بیروت: دار صادر، 1968م.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ تذکرة الفقهاء (ط - القدیمه)؛ قم: مؤسسة آلالبیت:، 1388ق.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق «الف».
حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ مختلف الشیعه فی احکام الشریعه؛ ج7، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق «ب».
حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى؛ نهج الحق و کشف الصدق؛ بیروت: دار الکتاب اللبنانی، 1982م.
حلی (فخرالمحققین)، محمد بن حسن بن یوسف؛ ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد؛ ج3، قم: مؤسسة اسماعیلیان، 1387ق.
مازندرانى (ابنشهرآشوب)، رشیدالدین محمد بن على؛ متشابه القرآن و مختلفه؛ ج2، قم: دار البیدار للنشر، 1369ق.
محقق، مریمالسادات؛ «بازپژوهی و اعتبارسنجی روایت "الطلاق بید من اخذ بالساق"»؛ نشریة حقوقی دادگستری، ش15، پاییز 1400، ص189-213.
مهرپور، حسین و محمدجواد درویشزاده؛ «تحدید قاعدة حاکمیت بیقیدوشرط زوج بر طلاق در فقه و حقوق موضوعة ایران»؛ مجلة دانشنامههای حقوقی، ش11، تابستان 1400، ص173-206.
مؤسسة فرهنگی فقهالثقلین؛ رویکردی به حقوق زنان؛ چ1، قم: انتشارات فقهالثقلین، 1397.
نجفى (صاحب الجواهر)، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام؛ ج30، 32 و 33، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1404ق.