دکترای تخصصی و استادیار گروه تربیت، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
چکیده
افزایش سهم رسانه در ارتباطات انسانی، چالشهایی را برای خانوادهها در عرصه فرزندپروری ایجاد کرده است. چالشهایی از قبیل «اختلال مسیر طبیعی مرجعیتگزینی، کاهش عاملیت نسل جدید، اختلال در فرایند هویتیابی» جریان فرزندپروری و انتقال ارزشهای دینی-اخلاقی را مختل نموده است. در این نوشته پس از بیان ابعاد چالشهایی که رسانه برای خانوادهها ایجاد کرده، درصدد پاسخ به این پرسش هستیم که خانواده چگونه میتواند در جهان رسانهایشده ارزشهای دینی-اخلاقی را به نسل جدید منتقل کند؟ برای پاسخ به این سؤال، ضمن بهرهگیری از معارف اسلامی، از یافتههای دانش روانشناسی بهره بردهایم. روش به کار گرفتهشده در این نوشته، تحلیلی-توصیفی است. در این نوشتار راهبردهایی را برای عبور از چالشهای موجود پیشنهاد کردهایم: آگاهیبخشی به نسل جدید درباره شیوههای قیممآبی آزادیخواهانه برای معماری انتخاب، کاشت انگارههایی در دوران کودکی، تمرکز بر ساختار نهاد اخلاق، وساطت فعال در مصرف رسانهای فرزندان و تأکید بر ابعاد سلبی هویت بجای ابعاد ایجابی آن؛ اما مقدم بر همه اینها، افزایش حساسیت تربیتی خانوادهها قرار داد. باید خانوادهها را نسبت به آثار تربیتی مصرف رسانهای فرزندان هشیار کرد و الا بدون این حساسیت، هیچ راهبرد یا روش یا اصل تربیتی، در عمل مفید واقع نخواهد شد.
آریلی، دَن (1390)، نابخردیهای پیشبینیپذیر: نیروهای پنهانی که به تصمیمات ما شکل میدهند، تهران: مازیار
ابن شعبه حرانی، حسین ابن علی (1404 ق)، تحف العقول، قم: جامعه مدرسین
ابن بابویه، محمد ابن علی (1403 ق)، معانی الاخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی
اسمتانا، جودیث (1389)، نظریه قلمرو اجتماعی-شناختی؛ همسانیها و تفاوتها در قضاوتهای اخلاقی و اجتماعی کودکان، ترجمه محمدرضا جانگیرزاده، در کتاب راهنمای رشد اخلاقی، ویراسته ملانی کیلن و جودیث اسمتانا، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بوسلیکی، حسن و آذربایجانی، مسعود (1399)، رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده، فصلنامه مطالعات اخلاق کاربردی (اخلاق)، س 10، ش 39، پیاپی 61، پاییز 1399، ص 11-40.
بوسلیکی، حسن (1400)، بررسی انتقادی «نظریه قلمروی اجتماعی-شناختی» در باب رشد اخلاقی، اخلاقپژوهی، سال چهارم، شماره سوم، پاییز 1400، ص 23-48.
بوسلیکی، حسن (1400)، سواد رسانهای از منظر قیممآبی آزادیخواهانه، نامه فرهنگ و ارتباطات، دوره پنجم، شماره دوم (پیاپی 10)، شهریور 1400، ص 92-124
بوسلیکی، حسن (1401)، ضعف اخلاق اجتماعی در فضای مجازی از منظر حساسیت اخلاقی، مطالعات اخلاق کاربردی، سال 13، شماره 2، بهار 1401، ص 65-88.
بیهقی نیشابوری، احمد بن حسین (1424 ق)، السنن الکبری، بیروت: دار الکتب العملیه
پستمن، نیل (1378)، نقش رسانههای تصویری در زوال دوران کودکی، ترجمه صادق طباطبایی، تهران: اطلاعات.
پورطرقی، آزیتا، رستگار، یاسر و معیدفر، سعید (1401)، برساخت هویت فرهنگی-بومی در بستر نسلها؛ پژوهشی کیفی در میان سه نسل از شهروندان شهر بندرعباس، جامعهپژوهی فرهنگی، سال 13، شماره 2، تابستان 1401، س 1-27.
پویا، علیرضا، آذربایجانی، مسعود و کرمی، محمدتقی (بیتا)، میزگرد بازنمایی کارکردهای خانواده مطلوب در رسانه: نقش پدر، فصلنامه خانواده و رسانه، ش 3 (پیاپی 39).
تیلر، ریچارد و آرسانستین، کاس (1397)، سقلمه: بهبود تصمیمات درباره تندرستی، ثروت و خوشبختی، ترجمه مهری مدآبادی، تهران: هورمزد.
جانسون، مارک (1399)، ذهن جسمانی، معنا وخرد؛ چگونه بدنهای ما به فهم منجر میشود، ترجمه جهانشاه میرزابیگی، تهران: آگه.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق)، وسائل الشیعة؛ قم: مؤسسه آل البیت علیهمالسلام
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (ویراست پنجم) (1396)، انجمن روانشناسی آمریکا، ترجمه هامایاک آوادیس یانس، حسن هاشمی میناباد و داود عرب قهستانی، تهران: انتشارات رشد.
رنجبر مدیسه، معصومه و ساروخانی، باقر (1401)، تأثیر مصرف رسانههای جمعی جدید بر ارزشهای نسلی؛ مورد مطالعه: جوانان 18-32 ساله شهر تهران، رهپویه ارتباطات و فرهنگ، دوره دوم، شماره چهارم، زمستان 1401، ص 81-94
سانتراک، جان دبلیو. (1383)، زمینه روانشناسی سانتراک، ترجمه مهرداد فیروزبخت، تهران: رسا
ساعی، منصور، حیدری، حسین، ساعی احمد (1393)، تلویزیونهای ماهوارهای و همگرایی ارزشی بین نسلی، پژوهشهای ارتباطی، سال 21، شماره 4، ص 61-82
سجادی، سید مهدی و ایمانزاده، علی (1386)، چالشهای اساسی تربیت دینی در فضای ریزوماتیک، علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، دوره سوم، سال چهاردهم، شماره 4، زمستان 1386، ص 1-20
سجادیه، نرگس (1394)، نقد و بررسی رویکرد سواد اخلاقی از منظر عاملیت انسانی، پژوهشنامۀ مبانی تعلیم و تربیت، سال 5، ش 2، ص 88-109.
فاضلی، نعمت الله و طالبیان، حامد (1391)، مصرف فرهنگی اینترنت و شکلنگرفتن هویت مجازی (مردمنگاری دانشجویان سه دانشکده ارتباطات، عمران و معماری)، مطالعات فرهنگ و ارتباطات، سال سیزدهم، شماره 19، پاییز 1391، ص 55-90.
فرامرزیانی، سعید، هاشمی، شهناز، فرهنگی، علی اکبر (1395)، نقش رسانههای مجازی در تغییرات ارزشهایی اجتماعی با تأکید بر شبکههای اجتماعی تلگرام و فیسبوک، توسعه اجتماعی، دوره 10، شماره 4، ص 123-148.
فلدمن، رابرت (1399) روانشناسی تحول؛ رشد در گستره زندگی (ویراست هشتم)، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران: کتاب ارجمند.
فینک-جنسِن، کیمبرلی (1400)، هویت تولدیافته، ترجمه محمد شکری، در کتاب پدر بودن و فلسفه، تهران: نگارستان اندیشه.
کلاین، استفن (1393)، واسطهگری رسانه: مطالعهای بر شرایط متغیر داخلی فرهنگ کودکان، ترجمه سعید ایوبی، کودک، نوجوان و رسانه، سال چهارم، شماره دهم، زمستان 1393.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق)، الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامی.
لیکاف، جرج (1394)، استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم، ترجمه هاجر آقاابراهیمی، تهران: نشر علم
لیکاف، جورج و جانسون، مارک (1399)، فلسفه جسمانی؛ ذهن جسمانی و چالش آن با اندیشه غرب، ترجمه جهانشاه میرزابیگی، تهران: آگه.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق)، بحار الانوار؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مندوزا، کِلی. (1391). بررسی وساطت والدین: روابط، چالشها و پرسشهایی برای سواد رسانهای، ترجمه امیر یزدیان، رسانه و خانواده، ش 5.
هافمن، کارل و ورنوی، مارک و ورنوی، جودیت (1386)، روانشناسی عمومی، ترجمه هادی بحیرایی و دیگران، تهران:ارسباران.
یادگاری، محمد حسین، منتظر قائم، مهدی، کاشفیفر، مهدی (1401)، نگرش نسلها به تمایزات بیننسلی در ایران بر مبنای جامعهپذیری رسانهای، مطالعات فرهنگی-ارتباطات، سال 23، شماره 58، ص 57-80.
Blasi, Augusto (1995), "Moral Understanding and the Moral Personality: The Process of Moral Integration", in W.M. Kurtines & J. L. Gewirtz (Eds.) Moral development: An introduction, Boston, MA: Allyn & Bacon.
Hogan, Robert & Emler, Nicholas (1995), "Personality and Moral Development", In William M. kurtines and Jacob L. Gewirtz (eds.), Moral development: an introduction, Allyn & Bacon.
Narvaez, Darcia & Rest, James (1995), Four components of acting morally, in moral development: An introduction, Allyn & Bacon.
