مطالعات جنسیت و خانواده

مطالعات جنسیت و خانواده

مقاومت‌زدایی اندیشه دینی در دوره معاصر با نگاهی به حوزه جنسیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه فقه و حقوق مرکز تحقیقات خانواده و زن.
چکیده
با ورود نخستین موج از مفاهیم روشنگری به ایران، جریان تجدد‌خواهی به درجاتی رسید که با استمرار نظم سنتیِ حوزة جنسیت، بسط و نفوذ تجدد به لایه‌های عمیق فرهنگی ممکن نخواهد بود؛ ازاین‌رو طبیعی بود که ساخت‌شکنی از حوزة جنسیت از راهبرد‌های مهم این جریان برای بسط و استقرار تجدد در جامعة ایرانی باشد. از سوی دیگر گزینش این راهبرد نمی‌توانست بدون مقاومت اندیشة دینی باشد. این مقاومت هرچند در نگاه تجدد، تلاشی غیراخلاقی و نافرجام در برابر روح زمانه تفسیر می‌شود،‌ با نظر به مقدورات تاریخی گفتمان دینی، هم به لحاظ شیوة عمل و هم به لحاظ نتایج، موفق بوده است. با وجود این موفقیت، بخشی از عملکرد یا راهبرد اندیشة دینی در برابر تجدد‌خواهی، پیامدهایی در راستای مقاومت‌زدایی نیز داشته است. این پژوهش با برجسته کردن این‌گونه مواجهه‌ها می‌کوشد ‌اندیشة دینی را به الزامات پیچیدة «مقاومت آگاهانه» در دنیای مدرن حساس‌تر کند. در راستای این مهم با رویکرد تحلیل تاریخی، مقاومت اندیشة دینی در سدة اخیر بازبینی شده است. یافته‌های پژوهش گویای این نکته است که خلط تجدد با غرب، نبود تأملات نظری دربارة موقعیت تهدید و مقاومت، غفلت از پارادایم بازاندیشی، تفکیک حداکثری سنت از مذهب و مسئله‌نشدگی «خط سوم در حوزة جنسیت و انقلاب اسلامی» از مهم‌ترین عوامل در راستای مقاومت‌زدایی اندیشة دینی در حوزة جنسیت هستند.
کلیدواژه‌ها

  1. احتشام‌السلطنه؛ خاطرات؛ تهران: انتشارات زوار، 1367.
  2. استیس، والتر؛ دین و نگرش نوین؛ تهران: انتشارات حکمت، 1397.
  3. اشمیت، کارل؛ الهیات سیاسی؛ ترجمة شجاع احمدوند و سمیه حمیدی؛ مشهد: انتشارات مرندیز، 1392.
  4. آدمیت، فریدون؛ اندیشة ترقی یا حکومت قانون؛ تهران: انتشارات خوارزمی، 1351.
  5. آرین‌پور، یحیی؛ از صبا تا نیما؛ ج1، تهران: انتشارات زوار، [بی‌تا].
  6. باومن، زیگمون؛ مدرنیته و مدرنیسم؛ ترجمة حسینعلی نوذری؛ چاپ‌شده در حسینعلی نوذری؛ مدرنیته و مدرنیسم سیاست، فرهنگ و نظریه‌های اجتماعی؛ تهران: انتشارات نقش جهان، 1379.
  7. پارسانیا، حمید؛ «سنت، ایدئولوژی»، علم: مجموعه‌مقالات؛ قم: مؤسسة بوستان کتاب، 1394.
  8. پارسانیا، حمید؛ انواع و ادوار روشنفکری با نگاهی به روشنفکری حوزوی؛ قم: کتاب فردا، 1391.
  9. تافلر، الوین؛ شوک آینده؛ ترجمة حشمت‌الله کامرانی؛ تهران: نشر سیمرغ، 1372.
  10. تبریزی، محمدحسین بن علی‌اکبر؛ «کشف المراد من المشروطه و الاستبداد»؛ چاپ‌شده در غلامحسین زرگری‌نژاد؛ رسائل مشروطیت؛ تهران: انتشارات کویر، 1374.
  11. توفیق‌، ابراهیم و سیدمهدی یوسفی و آرش حیدری؛ مسئلة علم و علم انسانی در دارالفنون عصر ناصری؛ تهران: مؤسسة مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1399.
  12. توکویل، الکسی دو؛ انقلاب فرانسه و رژیم پیش از آن؛ تهران: انتشارات مروارید، 1391.
  13. خالصی‌زاده، محمد؛ «حقیقت حجاب در اسلام»، منتشرشده در رسائل حجابیه؛ 1428ق.
  14. رضایی، عبدالعلی؛ تحلیل ماهیت تکنولوژی؛ قم: کتاب فردا، 1392.
  15. زرگری‌نژاد، غلامحسین؛ رسائل مشروطیت؛ تهران: انتشارات کویر، 1374.
  16. زیباکلام، سعید؛ عقل و استدلال و عقلانیت؛ تهران: نشر اسم. 1395.
  17. شادمان، سیدفخرالدین؛ تسخیر تمدن فرنگی؛ تهران: گام نو، 1389.
  18. شریعتی، علی؛ مجموعه‌آثار استاد شریعتی؛ ج21، تهران: انتشارت چاپخش، 1377.
  19. صدر، محمدباقر؛ «حرکت اجتهاد در آینده، روی به کدام سود دارد؟»؛ مجلة کیهان فرهنگی، ش388 و 389، فروردین و اردیبهشت 1398
  20. صدرالاشراف، محسن؛ خاطرات صدرالاشراف؛ انتشارات وحید، 1364.
  21. طالبوف، عبدالرحیم؛ کتاب احمد؛ تهران: انتشارات شبگیر، 2536.
  22. طباطبایی، جواد؛ «تأملی دربارة ایران»؛ فصلنامة ناقد، س1، ش2، 1383.
  23. طباطبایی، جواد؛ تأملی دربارة ایران؛ تهران: مینوی خرد، 1392.
  24. عابدالجابری، محمد؛ تکوین العقل العربی؛ مرکز الدراسات الوحدة العربیه، 1990م.
  25. عبدالکریمی، بیژن؛ غروب زیست‌جهان ایرانی؛ تهران: نقد فرهنگ، 1402.
  26. علم‌الهدی، جمیله‌سادات؛ نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی؛ تهران: مؤسسة فرهنگی دانش و اندیشة معاصر،‌ تهران، 1382.
  27. قانعی‌راد، محمدامین؛ زوال پدرسالاری: فروپاشی خانواده یا ظهور خانوادة مدنی؟؛ تهران: نقد فرهنگ، 1396.
  28. قوچانی، آقا نجفی؛ حیاتالاسلام فی احوال آیةالملک العلام؛ تهران: نشر علم، 1393.
  29. کاسیرر، ارنست؛ فلسفة روشنگری؛ ترجمة یدالله موقن؛ تهران: انتشارات نیلوفر، 1389.
  30. کاظمی، پرویز؛ «راه نجات، سعادت زن سعادت مملکت است»؛ مجلة فرهنگستان، س1، ش2، برلین، 1303.
  31. کانت، ایمانوئل؛ «در پاسخ به پرسش روشن‌نگری چیست؟»؛ چاپ‌شده در روشن‌نگری چیست؟ نظریه‌ها و تعریف‌ها، گردآورنده: اهارد بارد، ترجمة سیروس آرین‌پور؛ تهران: انتشارات آگاه، 1386.
  32. کانوری، مارتین؛ آموزش‌وپرورش در خدمت امپریالیسم فرهنگی؛ ترجمة محبوبه مهاجر؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1367.
  33. کچویان، حسین؛ تجددشناسی و غرب‌شناسی: حقیقت‌های متضاد؛ تهران: امیرکبیر، 1389.
  34. کچویان، حسین؛ تطورات گفتمان‌های هویتی ایران؛ تهران: نشر نی، 1384.
  35. گشه، مارسل؛ دین و دموکراسی و حقوق بشر؛ ترجمة امیر نیک‌پی؛ تهران: نشر ثالث،‌ 1385.
  36. گیدنز، آنتونی؛ فراسوی چپ و راست؛ ترجمة محسن ثلاثی؛ تهران: انتشارات علمی، 1382.
  37. لوایح؛ به کوشش هما رضوانی؛ تهران: نشر تاریخ ایران، 1362.
  38. محلاتی، اسماعیل؛ الئالی المربوطه فی وجوب المشروطه؛ به کوشش حسین آبادیان؛ تهران: نشر نی، 1374.
  39. مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ «اهداف کودتای سوم اسفند از دیدگاه آیت‌الله شهید مدرس»؛ 13 دی 1400، در:

https://howzeh100.ir/?id=1y3ebzm7

  1. مطهری، مرتضى؛ مجموعهآثار استاد شهید مطهرى؛ قم: صدرا، 1372.
  2. ملکم خان؛ روزنامة قانون؛ به کوشش هما ناطق؛ تهران: امیرکبیر، 2535.
  3. مناشری، دیوید؛ نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن؛ ترجمة محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح؛ تهران: نشر حکمت سینا، 1400.
  4. ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد بن علی؛ تاریخ بیداری ایرانیان؛ تهران: امیرکبیر، 1384.
  5. نائینى، میرزا محمدحسین غروى؛ تنبیه الأمة و تنزیه الملة؛ در یک جلد، چ1، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم، 1424ق.
  6. نوری، فضل‌الله؛ «حرمت مشروطه»؛ چاپ‌شده در غلامحسین زرگری‌نژاد؛ رسائل مشروطیت؛ تهران: انتشارات کویر، 1374.
  7. هابرماس، یورگن؛ «مدرنیته پروژة ناتمام: مدرنیته در برابر پست‌مدرنیته»؛ چاپ‌شده در حسینعلی نوذری؛ مدرنیته و مدرنیسم سیاست، فرهنگ و نظریه‌های اجتماعی؛ تهران: انتشارات نقش جهان، 1379.