2
استادیار گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
فمینیسم اسلامی پیوند عمیقی با گفتمان نواندیشی دینی دارد. نواندیشی دینی با ورود به حوزة مسائل زنان، هم به ادبیات نظری این حوزه اعتبار علمی بخشید و هم خود امتداد اجتماعی بیشتری یافت. نواندیشی دینی نخست احساس تعلقی به مباحث زنان نداشت. جریانهای برابریخواهانه و فمینیستی ایرانی بهویژه مجلۀ زنان نقش برجستهای در فراهمسازی زمینههای ورود جریان نواندیشی دینی در مسئلهشدگی زنان داشتهاند. درواقع با ابتکار این مجله، نواندیشی دینی که شاید پیش از این دغدغۀ مسائل زنان را به صورت برجسته در کارنامۀ خود نداشت، وارد این میدان شد و به تولید ادبیات نظری در این حوزه پرداخت. از همین رو چهار چهرة اصلی جریان نواندیشی، یعنی محمد مجتهد شبستری، عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان و محسن کدیور که از دریچة بحثهای معرفتشناختی، کلامی و فقهی به مسئلهشدگی زنان پرداختهاند، انتخاب شدند و همة مصاحبهها و آثار منتشرشده از آنها و در رابطه با آنها در مجلة زنان از شمارة 57 یعنی از آبان 1378 و در وبسایتها تا سال 1396 به روش تحلیل محتوا و البته با رویکردی انتقادی مطالعه و واکاوی شد. نتایج پژوهش نشاندهندۀ چند مضمون مهم در گفتمان جریان نواندیشی دینی در رویارویی با مسئلهشدگی زنان است که عبارتاند از: عدالت عصری و امضایی بودن احکام اجتماعی (نزد شبستری)، عقل تاریخی و تکثر فهم از دین (نزد سروش)، فردگرایی اخلاقی و عقلانیت و معنویت (نزد ملکیان) و عدالت مساواتی و منفعت عقلانی (نزد کدیور).
ایمان، محمدتقی و محمودرضا نوشادی؛ «تحلیل محتوای کیفی»؛ عیار پژوهش در علوم انسانی، س3، ش2، پاییز و زمستان 1390، ص15ـ44.
آوتویت، ویلیام و تام باتامور؛ فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم؛ ترجمة حسن چاوشیان؛ تهران: نشر نی، 1392.
تبریزی، منصوره؛ «تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی»، فصلنامة علوم اجتماعی، ش21 (64)، 1393، ص105-138. در:
https://dx.doi.org/10.22054/qjss.2014.344
بودون، ریمون و فرانسوا بوریکو؛ فرهنگ جامعهشناسی انتقادی؛ ترجمة عبدالحسین نیکگهر؛ تهران: فرهنگ معاصر، 1385.
منابع متنی مورد استفاده (در تحلیل محتوا)
«اصلاحطلبی، دموکراسی و سکولاریسم»؛ مصاحبه با علیرضا علویتبار، 16/4/1384، سکولاریسم نو.
«با سنت ریشهدار باید ظریف برخورد کرد: گفتوگو با دکتر محسن کدیور»؛ زنان، ش87، ص34-37.
«تجدید تجربه اعتزال» سخنرانی عبدالکریم سروش؛ گلستان ایران، ش14، 10/6/1381 (به نقل از بازتاب اندیشه، ش30، شهریور1381، مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما، ص7-12.
«حقوق بشر، دموکراسی و زنان: گفتوگو با مصطفی ملکیان»؛ زنان، ش118، 1383، ص54.
«راهبرد احقاق حقوق زنان و نسبت آن با سنت» گفتوگو با دکتر علیرضا علویتبار؛ زنان، ش132، خرداد 1385، ص51-54.
«روشنفکری دینی متأخر بنای بازگشت از قرآن ندارد» مصاحبه با سیدعلی میرموسوی، 11/4/1397، ایکنا.
«ریاست مرد بر خانواده تأسیس قرآن نیست» گفتوگو با محمد مجتهد شبستری؛ زنان امروز، ش21، اسفند 1395، ص126-127.
عبدی، عباس؛ «روشنفکری دین و مسائل فوریتر از مسائل زنان»؛ زنان، ش58، آذر 1378، ص38.
علیجانی، رضا؛ «نظریات نو در پی تبیین "دو صدایی"های متون، فقدان استراتژی فرهنگی در نواندیشی دینی»؛ چشمانداز ایران، دی و بهمن 1387، ص130.
غلامرضا کاشی، محمدجواد: «بابت سهم خود شرمندهام»؛ 24/12/1385، پایگاه خبری صدای ایران.
کدیور، محسن؛ «بازخوانی حقوق زنان در اسلام، "عدالت مساواتی" به جای "عدالت استحقاقی"»؛ 30/8/90، وبسایت رسمی محسن کدیور.
مجتهد شبستری، محمد؛ «تنقیح محل نزاع با فقیهان (بخش اول) حضرت محمد قانونگذار نبود و قرآن کتاب قانون نیست»؛ مرکز نشر آثار و افکار محمد مجتهد شبستری، 1 بهمن 1392.
Denzin, N. & Y. Lincoln; The Diseipline and Practice of Qualitative Research; London: Sage, 2000.
Kondracki, N. L. & N. S. Wellman; "Contentanalysis: Review of methods and their applications in nutrition education"; Journal of Nutrition Education and Behavior, v.34, 2002, pp. 224-230.