اعتبارسنجی روایات سزاواری سجدۀ زن بر شوهر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار مرکز تحقیقات زن و خانواده

چکیده

روایت «لو امرت احدا ان یسجد لاحد لامرت المرأة ان تسجد لزوجها» که در صدد بیان اهمیت حق زوج بر زوجه است، در قالب گزارش‌های بسیاری در روایات عامه و خاصه وارد شده است. به دلیل بیان مبالغه‌آمیز این روایت در ترسیم برتری جایگاه شوهر نسبت به زن و چالشی بودن مضمون آن با ادبیات رایج حقوق بشری ناظر به برابری زن و مرد، بررسی متن و دلالت آن اهمیت ویژه می‌یابد. این پژوهش افزون بر سند، خانوادة حدیث را نیز بررسی می‌کند و آشکار می‌نماید این گزاره در مقایسة متون حدیثی ـ اعم از شیعه و سنی ـ دچار اختلاف نقل است. افزون بر آن وجود عواملی مانند احتمال تقطیع و انگیزة جعل و وجود نشانه‌هایی از آن، به‌ویژه در برخی گزارش‌ها سبب کاهش اعتماد به متن حدیث می‌شود؛ از سوی دیگر قراینی ازجمله تکرار این گزاره در غالب نقل‌ها و وجود سند معتبر در میان آنها، به احتمال صدور روایت قوت می‌بخشد.

کلیدواژه‌ها


1. ابن‌بابویه، محمد‌بن‌على؛ من لایحضره الفقیه؛ مصحح: علی‌اکبر غفاری؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1413ق.‏‏

2. ابن‌حنبل، احمد‌بن‌محمد؛ مسند الإمام احمد‌بن‌حنبل‏؛ بیروت‏: مؤسسةالرسالة، 1416ق.‏

3. ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد مغربى؛ دعائم‌الاسلام؛ قم‏: مؤسسة آل‌البیت:، 1385ق.

4. ابن‌شهرآشوب مازندرانى؛ محمد‌بن‌على؛ ‏مناقب آل ابی‌طالب: (لابن‌شهرآشوب)؛ قم‏: علامه، ‏1379ق‏.

5. ابن‌شهید ثانى، حسن‌بن‌زین‌الدین؛ منتقی الجمان فی احادیث الصحاح والحسان؛ قم‏: جماعةالمدرسین فی الحوزةالعلمیة بقم، مؤسسة النشرالاسلامی، 1362.

6. ابن‌غضائرى، احمد‌بن‌حسین؛ رجال ابن‌الغضائری؛ محقق: محمدرضا حسینى جلالى؛ قم‏: موسسة علمى - فرهنگى دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1422ق.‏

7. ابن‌فارس، ابوالحسین احمد‌بن‌فارس‌بن‌زکریا؛ ‌معجم مقائیس‌اللغة‌؛ قم‌: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم، ‌1404ق.

8. استادی، رضا؛ «گفت‌وگو با آیت‌الله رضا استادی»؛ فصلنامة علوم حدیث، قم: پژوهشگاه قرآن و حدیث، ش11، 1378، ص9 -37، .

9. اصفهانی، محمدحسین؛ نهایةالدرایة؛ قم: مؤسسة سیدالشهدا7، 1374.

10. ایزدی، مهدی و دیگران؛ «تبارشناسی روایت سجدة زن بر شوهر در جوامع روایی متقدم امامیه»؛ دوفصلنامة علمی - پژوهشی حدیث­‌پژوهی، کاشان: دانشگاه کاشان، ش16، 1395، ص51 -74.

11. برقى، احمد‌بن‌محمد؛ الرجال؛ تهران‏‏: دانشگاه تهران، ‏1342.

12. تجلیل تبریزی، ابوطالب؛ معجم‌الثقات وترتیب‌الطبقات؛ قم: مؤسسة نشر اسلامی، 1363.

13. ثلایى، یوسف‌بن‌احمد؛ تفسیر الثمرات‌الیانعه والاحکام الواضحةالقاطعه؛ یمن- صعده‏: مکتبة التراث‌الاسلامی، ‏1423ق‏.

14. جصاص، احمد‌بن‌على‏؛ احکامالقرآن؛ محقق: محمدصادق قمحاوى؛ ج5، ط1؛ بیروت‏: دار احیاء التراث‌العربی، 1405ق.‏

15. حر عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ محقق/ مصحح: مؤسسة آل‌البیت:،‏ قم‏: مؤسسة آل‌البیت:، ‏1409ق.

16. ــــــــــ؛ هدایةالأمة الی احکام الأئمة:؛ محقق/ مصحح: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش‏هاى اسلامى، گروه حدیث‏؛ مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث‌الإسلامیة، 1414ق‏.

17. حقى برسوى، اسماعیل‌بن‌مصطفى؛ ‏تفسیر روح‌البیان؛ بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].

18. حلی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر اسدى؛ ‌رجال العلامة الحلی: خلاصةالأقوال فی معرفة أحوال‌الرجال‌؛ ط2، ‌نجف اشرف: ‌منشورات المطبعة‌الحیدریة‌، [بی‌تا].

19. خراسانی، محمدکاظم، کفایةالاصول؛ چ1، قم: موسسة آل‌البیت:، 1409ق.

20. خصیبى، حسین‌بن‌حمدان؛ الهدایة‌الکبرى‏؛ بیروت‏: البلاغ، 1419ق‏.

21. دارمى، عبدالله‌بن‌عبدالرحم؛ مسند الدارمی: سنن الدارمی؛ ریاض‏: دارالمغنی، ‏1421ق‏.

22. راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات الفاظ‌القرآن، بیروت‏: دارالشامیة، 1412ق‏.

23. سبحانی تبریزی، جعفر؛ الحدیث‌النبوی بین الروایه والدرایه، قم: مؤسسة تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق7، 1388.

24. ــــــــــ؛ مفاهیم‌القرآن، قم‏: مؤسسة الامام الصادق7، 1421ق.‏

25. شریف الرضی، محمد‌بن‌حسین؛ نهج‌البلاغة (للصبحی صالح)؛ قم: هجرت، 1414ق.

26. شوشترى، محمدتقی؛ قاموس‌الرجال؛ قم‏: جماعةالمدرسین فی الحوزةالعلمیة بقم، مؤسسة النشرالاسلامی، ‏1410ق.‏

27. صفار، محمد‌بن‌حسن؛ بصائرالدرجات فی فضائل آل محمد9؛ محقق/ مصحح: محسن‌بن‌عباسعلى کوچه‌باغی؛ چ3، قم‏: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی، ‏1404ق‏.

28. طباطبایى، محمدحسین‏؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت‏: مؤسسةالأعلمی للمطبوعات، 1390ق.‏

29. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ العدة فی اصول‌الفقه؛ چ1، قم: محمدتقی علاقبندیان، 1417ق.

30. ــــــــــ؛ ‏التبیان فی تفسیر القرآن؛ مصحح: احمد حبیب عاملى‏؛ ط1، بیروت‏: دار احیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].

31. ــــــــــ؛ رجال طوسی؛ محقق: جواد قیومى اصفهانى؛ قم‏: جماعةالمدرسین فی الحوزةالعلمیة بقم، مؤسسة النشرالاسلامی، ‏1373‏.

32. ــــــــــ؛ فهرست کتب الشیعة وأصولهم وأسماء‌المصنفین وأصحاب‌الأصول‏؛ قم:‏ مکتبة المحقق الطباطبایی، ‏1420ق.

33. عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ المقاصدالعلیة؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزة علمیة قم، ‌1420ق‌.

34. عراقی، ضیاءالدین؛ نهایةالافکار؛ چ3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، 1417ق.

35. العسکری، حسن‌بن‌علی7 (امام یازدهم)؛ التفسیر المنسوب الی الإمام الحسن العسکری7؛ قم‏: مدرسة الامام المهدی4، 1409ق‏.

36. قطب‌الدین راوندى، سعید‌بن‌هبةالله؛ ‏الخرائج والجرائح؛ محقق/ مصحح: مؤسسة الامام المهدى?، قم‏: مؤسسة امام مهدى4، 1409ق «الف»‏.

37. ــــــــــ؛ ‏قصص‌الأنبیاء: (للراوندی)؛ محقق/ مصحح: غلامرضا عرفانیان یزدى؛ مشهد: مرکز پژوهش‌های اسلامى، 1409ق «ب».‏

38. کشى، محمد‌بن‌عمر؛ رجال کشی: اختیار معرفةالرجال‏؛ محقق: مهدى رجایى، مصحح: محمدباقر‌بن‌محمد میرداماد، خلاصه‌کننده: محمد‌بن‌حسن طوسى؛ قم: موسسة آل‌البیت: لإحیاءالتراث، [بی‌تا].

39. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی (ط الاسلامیة)؛ محقق/ مصحح: علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى؛ ج8، تهران: ‏دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.‏

40. کوفى، فرات‌بن‌ابراهیم؛ تفسیر فرات الکوفی؛ تهران‏: وزارة الثقافة والارشاد الاسلامی، مؤسسة الطبع والنشر، 1410ق.‏

41. مامقانى، عبدالله‏؛ تنقیح‌المقال فی علم‌الرجال؛ محقق: محى‏الدین مامقانى و محمدرضا مامقانى؛ قم: مؤسسة آل‌البیت: لإحیاء التراث، 1431ق.‏

42. مجلسى، محمدباقر‌بن‌محمدتقی؛ بحارالانوار (ط بیروت)؛ بیروت‏: دار احیاء التراث‌العربی‏، 1403ق‏.

43. ــــــــــ؛ الوجیزة فی الرجال؛ ‏محقق: محمدکاظم رحمان ستایش؛‏ تهران: همایش بزرگداشت علامه مجلسى، 1420ق‏.

44. مفید، محمد‌بن‌محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج‌الله علی العباد؛ مصحح: مؤسسة آل‌البیت:؛ چ1، قم: ‏کنگرة شیخ مفید، 1413ق‏.

45. مکارم شیرازى، ناصر؛ الامثل فی تفسیر کتاب‌الله المنزل؛ ترجمه و تلخیص: محمدعلی آذرشب؛ 20ج، قم‏: مدرسة الامام علی‌بن‌ابی‌طالب7، 1421ق‏.

46. ملکى میانجى، محمدباقر؛ مناهج‌البیان فى تفسیر‌القرآن؛ تهران‏: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات، ‏1414ق.‏

47. موسوى خویى، سیدابوالقاسم؛ ‌المکاسب: مصباحالفقاهة؛ ‌ مقرر: محمدعلی توحیدى‌؛ [بی­جا]: [بی‌نا]، [بی­تا].

48. موسوى قزوینى، سیدعلى؛ ینابیع‌الاحکام فی معرفةالحلال والحرام‌؛ قم‌: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم‌، 1424ق.‌

49. مهریزی، مهدی؛ شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.

50. نایینی، محمدحسین؛ اجود‌التقریرات؛ تقریرات سیدابوالقاسم موسوی خویی؛ قم: مطبعةالعرفان، [بی‌تا].

51. نجاشى، احمد‌بن‌على؛ رجال نجاشی؛ محقق: موسى شبیرى زنجانى؛‏ قم‏: جماعةالمدرسین فی الحوزةالعلمیة بقم، مؤسسة النشرالاسلامی، 1365.

52. نورى، حسین‌بن‌محمدتقی؛ ‏مستدرک‌الوسائل ومستنبط‌المسائل؛ محقق/ مصحح: مؤسسة آل‌البیت:، قم‏: مؤسسة آل‌البیت:، ‏1408ق.